काकजातकम्

इयं कथा, जातकसंख्या 146, जातकट्ठवण्णनायां पालिपिटकस्य अभिलिखिता, जेतवने बुद्धेन कथिता, श्रावस्त्याः वृद्धानां भिक्षूणां विषये, ये पूर्वं समृद्धाः गृहस्थाः आसन्। धर्मश्रवणानन्तरं ते गृहजीवनं त्यक्तवन्तः, तथापि पुनः पुनः स्वपूर्वकुटुम्बं प्रति प्रत्यागच्छन्ति स्म, तेषु विशेषतः एका स्त्री यया दीर्घकालं स्वपाकेन तान् सर्वान् पोषितम् आसीत्। यदा सा मृता, तदा वृद्धाः भिक्षवः अनिर्बद्धतया रुदन्ति स्म, तस्याः दानशीलतायाः तथा मैत्र्याः हानिं शोचन्तः, यावत् अन्ये भिक्षवः चीवरं धारयतां तेषां पुरुषाणाम् अनिग्रहीतेन शोकेन क्षुभिताः अभवन्। बुद्धः व्याख्यातवान् यत् एषा एव आसक्तिः पूर्वमपि अधिकेन विचित्रेण रूपेण प्रकटिता आसीत्।

प्राचीने वाराणस्यां काकः तस्य सहचरी च सागरतीरे नागेभ्यः त्यक्तं मांसं मादकं पेयं च दृष्टवन्तौ। तद् अन्नं पेयं च परित्यक्तं अनारक्षितं च दृष्ट्वा तौ यावत् तृप्तौ तावत् भक्षितवन्तौ, मत्ताः च अभवन्।

नैवेद्यस्य मदेन उन्मत्तौ तौ युगलं जलक्रीडार्थं तरङ्गेषु अवतीर्णौ। अकस्मात् एकः तरङ्गः काकीम् उत्थाप्य जले आकृष्टवान्, यत्र प्रतीक्षमाणः मत्स्यः तां गृहीत्वा पतेः नेत्रयोः पुरतः भक्षितवान्।

पतिः काकः एतादृशं तीव्रं करुणं आक्रन्दनं कृतवान्, यत् परितः सर्वे काकाः कारणं ज्ञातुं समवेताः। सागरः स्वयं तस्य पत्नीं अपहृतवान् इति श्रुत्वा समवेताः काकाः क्षुब्धाः सन्तः घोषितवन्तः यत् ते समूहरूपेण सागरात् बलवन्तः, तस्य जलं रिक्तीकृत्य तां पुनः प्राप्तुं शक्नुवन्ति।

काकाः चञ्च्वा जले प्रहृत्य, सामूहिकशोकेन आहतगर्वेण च उन्मत्ताः सन्तः, तं तीरं प्रति क्षिपन्तः, सागरं यावत् तस्य तलं अनावृतं न भवेत् यावत् काकीं न प्राप्नुयुः इति दृढसङ्कल्पेन रिक्तीकर्तुं प्रवृत्ताः।

ते विश्रामं विना परिश्रमं कृतवन्तः, यावत् तेषां कण्ठाः दग्धाः, मुखानि प्रज्वलितानि, नेत्राणि च श्रमेण रक्तिमानि अभवन्। तथापि सागरः यथापूर्वं उदेति अस्तं च गच्छति स्म, तेषां प्रचण्डप्रयत्नेषु एकमपि बिन्दुः न्यूनः न अभवत्।

पराजयम् अङ्गीकर्तुं स्थाने काकाः स्वपरिवादं प्रशंसायां परिवर्त्य घोषितवन्तः यत् काक्याः महती सुन्दरता गुणश्च एव सागरस्य तां कामयित्वा ग्रहणे कारणम् अभवत्, यथा मृतानां प्रशंसया तत् पुनः कर्तुं शक्यते यत् जलेन कृतम् आसीत्।

कथायां सागरस्य रक्षकदेवः, बोधिसत्त्वः, काकानां निष्फलं प्रयासं दृष्ट्वा तेषां व्यर्थं क्लेशं निवारयितुं इच्छन् आसीत्। तरङ्गेभ्यः भयजनकरूपेण उत्थाय सागरदेवता चकितं श्रान्तं च समूहं प्रति भयानकं आक्रन्दनं कृतवान्। प्रत्येकः काकः भयेन तीरं वृक्षाणां सुरक्षां प्रति पलायितः, तेषां शोकः सरलभयेन व्याहतः, तथा तेषां निरर्थकं सागरावरोधं सदा त्यक्तम्। बुद्धः स्वयं सागरदेवतायाः पूर्वजन्मरूपेण अभिज्ञातः, यस्य आकस्मिकभयेन काकाः पुनः सम्यक्-दिशि प्रेरिताः।

बुद्धः कथां समापयन् प्रत्येकं पात्रं अभिज्ञातवान्: मृता स्त्री काकी आसीत्; शोकाकुलः वृद्धः भिक्षुः यः तस्याः पाकस्य तथा सङ्गस्य शोकं न त्यक्तुं शक्तवान्, सः काकपतिः आसीत्; अन्ये वृद्धाः भिक्षवः समवेतस्य समूहस्य अवशिष्टाः आसन्; तथा बुद्धः स्वयं तं सागरदेवतं आसीत्, यस्य आकस्मिकभयेन शोकः समाप्तः अभवत् तथा ते गृहं प्रत्यागताः।

काकजातकं शोकस्य विषये तीक्ष्णं पाठं ददाति, यः हानेः सामान्यं सत्यं अस्वीकरोति। सामूहिकप्रयासः, क्रोधः, प्रशंसा वा, यत् सागरेण गृहीतं तत् पुनः आनेतुं न शक्नुवन्ति, तथा काकानां उन्मादः स्वशक्तिं मर्यादां च केवलम् असम्भवस्य अनुसरणे व्ययितवान्। बुद्धः काकानां हास्यास्पदं सागरावरोधं उपयुज्य वृद्धानां भिक्षूणां कृते मृदुरूपेण दर्शितवान् यत् तस्याः मरणम् अनित्यतायाः स्वीकारं आह्वयति, न तु भक्तिरूपेण अधिकं आसक्तेः पोषणम्। शान्तेः द्रुततमः मार्गः स एव, यः पूर्वमेव गतस्य तरङ्गस्य विरुद्धं युद्धं त्यजति, यद्यपि यत् वस्तु सः वहति स्म तत् कियत् प्रियम् आसीत्।