जेतवने कथारम्भः
भगवान् बुद्धः जेतवने विहरन् खुद्दकनिकाये स्थितां ४३९-संख्यकां जातककथाम् अकथयत्, एकं दुर्विनीतं भिक्षुं प्रति यः बुद्धिमतां सब्रह्मचारिणां परामर्शं पालयितुं सततम् अनिच्छुः आसीत्। यदा भगवान् तं साक्षात् अपृच्छत् यत् किं त्वं सत्यमेव अविनीतः असि इति, तदा सः भिक्षुः स्वेच्छया तत् स्वीकृतवान्। ततः भगवान् अवदत् यत् न प्रथमवारम् एषा अवज्ञा तस्य बहु मूल्यम् अदापयत्; पुरा यदा सः बुद्धिमतां वचनं नाङ्गीकृतवान्, तदा तस्यैव हठस्य फलरूपेण तस्य शिरसि क्षुरचक्रम् अस्थापयत्।
भक्ता माता दुर्वृत्तः पुत्रश्च
काश्यपबुद्धस्य काले वाराणस्यां मित्तविन्दकनामा कश्चन श्रेष्ठिपुत्रः अवसत्, बोधिसत्त्वश्च देवराजः शक्रः आसीत्। तस्य माता धनिकवणिजः विधवा आसीत्, दाने शीले उपोसथव्रते च निष्ठा आदर्शा उपासिका च। तस्याः एकपुत्रः मित्तविन्दकः उद्धतः, दर्पितः श्रद्धाहीनश्च आसीत्।
धर्माय प्रलोभनम्
स्वदुर्वृत्ते पुत्रे किञ्चित् सद्गुणं जनयितुम् आशया माता तस्मै सहस्रं मुद्राः प्रादात्, यदि सः पूर्णिमादिने उपोसथव्रतं धारयेत्, विहारं गच्छेत्, रात्रिं समग्रां धर्मं शृणुयात् च। केवलं पारितोषिकलोभेन प्रेरितः मित्तविन्दकः अङ्गीकृतवान्; किन्तु सः धर्मदेशनायाः समये निद्रितः अभवत् येन किमपि न शृणुयात्, गृहम् आगत्य च प्रातःकालीनां यवागूम् अपि तावत् प्रत्याचख्यौ यावत् माता मुद्राः न प्रादात्।
मातरि प्रहारः, यया सः स्निह्यति स्म
एतद्धनं प्राप्य मित्तविन्दकः समुद्रवाणिज्ये भाग्यं परीक्षितुं निश्चितवान्। माता रुदती तं प्रार्थयत यत् गृहे पर्याप्तं धनम् अस्ति, अतः भयानकं समुद्रं मा सेवस्व। तस्याः निषेधेन क्रुद्धः मित्तविन्दकः रुदन्तीं मातरं पादेन प्रहृत्य भूमौ पातयामास, पत्तनं प्रति धावित्वा च वाणिजकनौकायाम् आरोढुं प्रवृत्तः।
समुद्रे परित्यागः
यात्रायाः सप्तमे दिवसे अगाधे समुद्रे नौका सहसा स्थगिता अभवत्, यथा शिलायां लग्ना। भीताः नाविकाः कः एतस्य अमङ्गलस्य कारणम् इति ज्ञातुं अक्षाणि क्षिप्तवन्तः, त्रिवारं च अक्षं मित्तविन्दके एव पपात। गुरुं दोषं कृतवान् इति मत्वा नाविकाः तं वेणुप्लवे केवलम् एकेन घटेन जलेन सह समुद्रे परित्यक्तवन्तः, नौका च तत्क्षणं मुक्ता सती अग्रे प्रचलिता।
सुखस्य चत्वारि प्रासादाः
तरङ्गेषु प्लवमानः मित्तविन्दकः स्फटिकप्रासादयुक्तं मायाद्वीपं प्राप्नोत्, यत्र चतस्रः लघ्व्यः देव्यः सप्तदिनानि तं रमयामासुः। तथापि अशान्तः सः रजतप्रासादं गतवान्, यत्र अष्टौ अप्सरसः आसन्; ततः मणिप्रासादं यत्र षोडश अप्सरसः, अन्ते च सुवर्णभवनं यत्र द्वात्रिंशत् दिव्याः कन्याः तस्य सेवायां स्थिताः। प्रत्येकवारम् एकस्य प्रासादस्य सुखं तं धर्तुं न शशाक, तृष्णा च तं पुरतः पुरतः आकर्षति स्म।
चतुर्थं द्वारम्
सुवर्णभवनात् परं मित्तविन्दकः चतुर्द्वारयुक्तं प्राकारवन्तं नगरं दृष्टवान्, यत् सः अमन्यत यत् कस्यचित् अन्यस्य अधिकसम्पत्तियुतस्य महाराजस्य अस्ति। सः द्वाराणि अतिक्रम्य चतुर्थद्वारं प्राप्नोत्, तत्र प्रविश्य च साक्षात् उस्सदनरके पपात।
क्षुरचक्रम्
तत्र सः तीक्ष्णधारयुक्तं चक्रं शिरसि परिभ्रमन्तं पीडितं प्राणिनं दृष्टवान्, यत् तस्य कपालं पिंषत्, यदा रुधिरं विस्फुलिङ्गाश्च वर्षन्ति स्म। स्वलोभेन अन्धः मित्तविन्दकः तत् परिभ्रमन्तं चक्रं रक्तपद्मानां मालां मत्वा स्वार्थं याचितवान्। पीडितः प्राणी तं सावधानं कृतवान् यत् तत् माला न, अपितु मातापित्रोः प्रहरणस्य दण्डरूपेण दत्तम् अनन्तवेदनायुतं क्षुरचक्रम् अस्ति; किन्तु मित्तविन्दकः न विश्वसत्, सः तत् गृहीत्वा स्वशिरसि प्रायच्छत्। तत्क्षणं भ्रमः अपगतः, फलकानि च असह्यवेदनया तस्य कपाले प्रविष्टानि।
शक्रस्य न्यायः
ततः शक्रः अवतीर्य स्वतेजसा तमसा आवृतं नरकं प्रकाशितवान्। रक्ताश्रूणि मुञ्चन् मित्तविन्दकः पृच्छति स्म यत् कस्य पापस्य फलेन इयं दशा प्राप्ता। शक्रः उक्तवान् यत् सः जन्मदात्रीं मातरं प्रहृतवान्, तस्याः उपदेशान् तिरस्कृतवान्, अनियन्त्रितं सुखम् अनुसरन् च आसीत्; चत्वारः रत्नमयाः प्रासादाः तस्य अर्धहृदयस्य उपोसथपालनस्य क्षणिकं फलम् आसन्, परन्तु क्षुरचक्रं तस्य अवज्ञायाः मातृविषये क्रूरतायाश्च फलम् आसीत्, यत् कर्मविपाकस्य नियमः क्षमते न।
बुद्धस्य अभिज्ञानम्
कथायाः समाप्तौ बुद्धः समागतेभ्यः भिक्षुभ्यः पात्राणां परिचयं दत्तवान्: यः अविनीतः भिक्षुः अधुना तस्य पुरतः स्थितः, सः तस्मिन् जन्मनि मित्तविन्दकः आसीत्, यः अद्यापि बुद्धिमतां परामर्शं प्रति तथैव हठपूर्वकम् अनिच्छां धारयति स्म; स्वयं बुद्धः च देवराजः शक्रः आसीत्, यः पीडितं पुत्रं प्रति न्यायं घोषितवान्।
शिक्षा या चक्रात् परमपि स्थिता
चतुर्द्वारजातकं मातापित्रोः प्रति क्रूरतायाः अतृप्ततृष्णायाश्च विरुद्धं प्रामाणिकी चेतावनी इति कालातीतम् अस्ति। तत् दर्शयति यत् मित्तविन्दकेन गृहीतं प्रत्येकं सुखम् अग्रिमसुखस्य बुभुक्षां केवलं तीव्रीकृतवत्, यावत् सा बुभुक्षा एव तं यातनां प्रति नीतवती। इदम् अपि दर्शयति यत् धर्मश्रवणस्य लघुः स्वार्थप्रेरितः कर्मापि, यद्यपि अनिच्छया, किञ्चित् फलं ददाति; यतः चत्वारि प्रासादानि तस्य अनिच्छुकानाम् उपोसथरात्रीणां सत्यं किन्तु सीमितं फलम् आसन्। भगवान् जेतवने इमां कथां एतदर्थम् अकथयत् यतः हठपूर्वकायाः अवज्ञायाः एषः एव प्रतिरूपः, यदि न संशोध्यते, तर्हि जन्मनः जन्मान्तरं तम् एव मूल्यं दापयति।
ज्ञातव्य-विशेषः
चतुर्द्वारजातकम् जातकसंग्रहस्य ४३९-संख्यका प्रामाणिका कथा अस्ति, या कॉवेल-अनुवादस्य चतुर्थे खण्डे प्राप्यते।
कथायाः पृष्ठभूमिः जेतवने एकस्य दुर्विनीतस्य भिक्षोः विषये अस्ति, यं बुद्धः मित्तविन्दकस्य पुनर्जन्मरूपेण अभिजानाति।
मित्तविन्दकस्य माता तस्मै उपोसथं धारयितुं रात्रिं समग्रं धर्मं श्रोतुं च सहस्रं मुद्राः प्रस्तावितवती; सः सुप्तः अभवत्, मुद्राः प्राप्य एव प्रातःकालीनां यवागूम् अगृह्णात्।
चतुर्षु प्रासादेषु प्रत्येकं पूर्वस्मात् द्विगुणाः अप्सरसः निवसन्ति स्म: चतस्रः, ततः अष्ट, षोडश, अन्ते च द्वात्रिंशत्।
बुद्धः स्वयं देवराजं शक्रं स्वरूपेण अभिजानाति, यः उस्सदनरके मित्तविन्दके न्यायं घोषितवान्।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता