गृध्रजातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः स्वभिक्षान्नस्य एकम् अंशं वृद्धायै मात्रे नित्यं ददतं भिक्षुं प्रशशंस। केचन भिक्षवः अवदन् यत् भिक्षुणा भिक्षान्नं कुलबन्धेषु न व्येयम् इति। भगवान् तं भिक्षुं रक्षितवान्। मातापितृषु एवंविधा भक्तिः पुरातनी प्रशंसनीया च इति दर्शयितुं भगवान् पालिपिटके गृध्रजातकम् इति संरक्षितां जातकसंख्या ३९९ इति कथाम् अकथयत्—या भगवतः स्वपूर्वजन्मनः एका कथा अस्ति।

पुरा वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राज्यं कुर्वति बोधिसत्त्वः गृध्रकूटपर्वते गृध्रराजत्वेन जन्म परिजग्राह। सः पर्वतगुहायां स्वस्य अन्धौ वृद्धौ च मातापितरौ परमप्रेम्णा अपालयत्। गृध्राणां दूरतः शवदर्शनशक्तिः अस्ति; तया बोधिसत्त्वः प्रतिदिनम् अधः समतलानि वनानि च उड्डीय मांसम् अन्त्राणि जलं च आनीय तयोः पोषणं करोति स्म, यथा तौ अन्धौ असहायौ च कदापि अभावं न प्राप्नुयाताम्।

एकदा वाराणसीसमीपस्य भूमिं परीक्षमाणः सः नगरसमीपे श्मशानभूमौ स्थापितं मांसं दृष्टवान्। स्वभागं ग्रहीतुं सः अवातरत्। तत्र चन्नः नाम कुशलः व्याधः तृणकाष्ठानां मध्ये अश्वपुच्छलोमनिर्मितं पाशं न्यदधात्, इति बोधिसत्त्वः न अजानात्। गृध्राः अन्ततः तत्र भक्षणार्थम् आगमिष्यन्ति इति चन्नः सम्यक् जानाति स्म।

यदा बोधिसत्त्वः मांसं प्रति पदं न्यस्तवान्, तदा पाशः लौहवत् दृढतया तस्य पादयोः परितः संकुचितः। सः सर्वशक्त्या संघर्षम् अकरोत्, परन्तु पाशः न त्रुटितः। चन्नस्य स्वलाभार्थम् आगमनात् पूर्वं स्वयं मोक्षाय उपायः नासीत्।

यदा चन्नः दण्डम् उद्यम्य तं हन्तुं समीपम् आगच्छत्, तदा सः पाशबद्धं गृध्रं रुदन्तं दृष्टवान्। स्वप्राणभयात् न, अपितु पश्चात् त्यक्तानां जनानां शोकेन सः रोदिति स्म। स्पष्टया मानववाचा सः उक्तवान्— समीपस्थं मम मरणं शोकस्य कारणं न। परन्तु मम वास्तविकः शोकः पर्वतगुहायां प्रतीक्षमाणयोः अन्धयोः असहाययोः मातापित्रोः कृते अस्ति। पर्वतनिर्झरात् जलम् अथवा तयोः कम्पमानाय चञ्चवे मांसम् आनेष्यति कः? तयोः मम पक्षध्वनेः प्रतीक्षया क्षुधया एव मृत्युः भविष्यति।

चन्नः आशंसत् यत् मृतप्रायः पक्षी स्वप्राणान् याचिष्यते, न तु पुनः कदापि न द्रक्ष्यमाणान् मातापितरौ प्रति रोदिष्यति। लोकः यं अशुचिं शवभक्षकं मन्यते, तस्मिन् ईदृशी निर्मला निःस्वार्था भक्तिः सम्भवति इति दृष्ट्वा सः विस्मितः। सः प्रहारं विना दण्डम् अवनमयत्।

पाशस्य पार्श्वे जानुभ्याम् उपविश्य चन्नः अङ्गीकृतवान् यत् लोकः गृध्रान् केवलम् अशुभलक्षणरूपेण मन्यते। परन्तु अत्र वृद्धमातापित्रोः प्रति एषा भक्तिः अस्ति, या बहून् मानवपुत्रान् लज्जयेत्। स्वमृगयालाभस्य चिन्ताम् अतिक्रम्य सः प्रभावितः सन् स्वछुरिकया अश्वलोमरज्जुं छित्त्वा, गृध्रस्य क्षतपादात् बद्धपाशं मृदु अपनीय, तं सर्वथा मुक्तं कृतवान्।

नभसि पुनः उत्पतनात् पूर्वं कृतज्ञः बोधिसत्त्वः केवलं न गतवान्। सः व्याधम् अभिमुखीकृत्य पुनः उपदिष्टवान्, जीवनिर्वाहार्थं प्राणिनां पाशबन्धनरूपं क्रूरं वृत्तिं त्यक्तुम्। कस्मैचित् अपि प्राणिने प्रदर्श्यमाना करुणा पाशः यत् किमपि दातुं शक्नोति, तस्मात् अधिकं पुण्यं जनयति इति सः व्याख्यातवान्।

चन्नस्य आशीर्वादेन, स्वपक्षौ अक्षतौ च धारयन् बोधिसत्त्वः समतलानि अतिक्रम्य गृध्रकूटं प्रति शीघ्रं प्रत्यपतत्। अन्धयोः मातापित्रोः प्रतीक्षायाः गुहां प्रति सः आहारं जलं च वहन् आगतः। तस्य दीर्घानुपस्थितेः कारणात् तौ महाभयं शङ्कितवन्तौ; अतः पुत्रस्य आगमनजः हर्षः, यस्मात् सः अल्पेन अतिकष्टेन मुक्तः, तस्य पाशभयम् अपि अतिक्रान्तवान्।

कथायाः अन्ते, भगवान् बुद्धः वचनाय उद्यतान् भिक्षून् प्रति तस्मिन् दूरजन्मनि प्रत्येकं पात्रं निर्दिष्टवान्। गृध्रं मोचयिता व्याधः चन्नः आसीत्। अन्धौ असहायौ च मातापितरौ परवर्तिनि जन्मनि राजकुलस्य सम्बन्धिनौ आस्ताम्। स्वप्राणरक्षायै याचनायाम् अविचलितः भक्तः गृध्रराजः स्वयं बोधिसत्त्वः, बुद्धः स्वयं आसीत्।

भगवान् भिक्षून् स्मारयन् कथां समापयति— स्वभिक्षान्नेन मातरं पोषयन् भिक्षुः गिज्झकूटस्य गृध्रराजेन सह एव मार्गेण अचरत्। यान् मातापितरौ पुरा भवन्तं पालितवन्तौ, तयोः पोषणं पवित्रजीवनात् विचलनम् न, अपितु तस्य सर्वाधिकं स्पष्टं प्राचीनं च रूपं वर्तते; तत् बोधिसत्त्वस्य दीर्घजन्मपरम्परायां सदा सम्मानितम् अभवत्।