गृध्रजातकम्

जेतवने बुद्धः कुलीनजातं कञ्चन भिक्षुं प्रति उपदिष्टवान्, यः स्वस्य वृद्धानां आचार्याणां च सर्वान् परामर्शान् निराकरोति स्म, स्वस्य हितं स्वयमेव जानातीति आग्रहं कुर्वन्। एतादृशस्य हठस्य परिणामं दर्शयितुं बुद्धः पालिपिटके जातकसंख्या ४२७, गिज्झजातकम् इति संरक्षितां पूर्वजन्मकथां स्मारितवान्।

तस्मिन् दूरे काले बोधिसत्त्वः गृध्रकूटपर्वते स्वसहचारिण्या सह निवसन् गृध्रः अभवत्। तस्य पुत्रः सुपत्तः असाधारणबलः गृध्रः सञ्जातः, कालेन च सहस्रशतानां गृध्राणां राजा अभवत्।

सामान्यमार्गेभ्यः उपरि निलीनानां भयानां ज्ञाता पिता पुत्रं समाहूय नीडात् कियद्दूरं गन्तुं शक्यते इति स्पष्टां सीमां निर्दिशति स्म। सः अवदत्—यावत् अधः सागरपरिवृतायाः भूमेः वर्तुलं क्षितिजं दृश्यते, तावत् यथाकामं उच्चैः दूरं च उड्डेतुं शक्नोषि। यदा तत् क्षितिजं दृष्टेः अदृश्यं भवेत्, तदा निर्विचारं तत्क्षणमेव निवर्तितव्यम्, तस्मात् परं गगने कदापि न प्रविशेः।

सुपत्तः पितुः वचनं श्रुत्वा विरोधं विना अङ्गीचकार। दीर्घकालं सः प्रदत्तायाः सीमायाः अन्तः निष्ठया स्थितः, गगने विस्तृतं विचरन्, किन्तु पित्रा उपदिष्टवत् जगतः दूरं प्रान्तं सदा दृष्टौ धारयितुं सावधानः आसीत्।

कालेन वर्षर्तुः समागता, गिज्झकूटं परितः देशं च घनाः परिभ्रमन्तः मेघसमूहाः आच्छादयन्। एतादृशे घने वातावरणे गगनस्य अनुमानं दुष्करं जातम्, पक्षिणां गृहदूरमापनाय प्रसिद्धाः सामान्यचिह्नाः च धूमिकायां वाष्पप्रवाहे च दृष्टुं कठिनाः अभवन्।

एतेषु मेघाच्छन्नेषु झञ्झावातदिनेषु एकस्मिन् सुपत्तः स्वसहचरैः बहुभिः गृध्रैः सह निर्गतः। वायुना वाहितम् आहारं अन्वेष्टुं मृगयाशीलाः पक्षिणः यथा, ते अशान्ते गगने उत्तरोत्तरम् उच्चैः उड्डीयन्त। मृगयोत्साहेन समानजातीयानां मध्ये उड्डयनानन्देन च आकृष्टः सुपत्तः, आच्छादितं क्षितिजं कियत् दूरम् अदृश्यतां गतम् इति अजानन् ऊर्ध्वं बहिश्च प्रचलितवान्।

धूसरे आवर्तमानमेघे विमोहितः सुपत्तः पितुः निर्दिष्टां सीमां बहुदूरं अतिक्रम्य अगच्छत्। यः दूरस्थः सागरप्रान्तः सदा तस्मै गृहगमनसमयं सूचयति स्म, सः अधुना दृष्टौ नासीत्। अजानन्नेव सः गगनस्य बाह्यप्रदेशं प्रविष्टः, यत्र सामान्यः वातः तीव्रतरस्य शक्त्या विहितः भवति।

यत्र सुपत्तः भ्रमितः, तेषां मेघानाम् उपरि वेरम्बनामा वायुः वहति। तस्य बलं इतीव विनाशकं यत् तस्य पाशं प्राप्तः कोऽपि अक्षतः जीवितुं न आशंसितुं शक्नोति। यदा सुपत्तस्य उड्डयनं तस्य पकडे नीतवत्, तदा वायुः तं सम्पूर्णतया गृहीत्वा, शुष्कपत्रात् अधिकं भारं विना तस्य विशालं बलवत् शरीरं परिक्षिप्तवान्।

बलेन, सहस्रगृध्राणां राजत्वेन च अपि, सुपत्तः वेरम्बवायोः पुरतः सर्वथा असमर्थः अभवत्। वायुः क्षणमात्रेण तं विदार्य, पर्वतस्य बलिष्ठतमं पक्षिणं विकीर्य, किमपि शेषं न लब्धुं शक्यम् अकरोत्। तस्य मृत्युः सहसा अभवत्, मातापित्रोः गुहातः दूरे, यत्र पिता तं प्रवेष्टुं न इति सावधानं कृतवान् तस्मिन् एव स्थाने।

पुत्रस्य मृत्युवार्ता गिज्झकूटस्थं वृद्धं गृध्रं प्राप्ता, सः स्वेन पालितं गर्वितं बलवन्तं पुत्रं शोचितवान्। स्वकीयाः सर्वाः सतर्कवाचः सत्याः इति जानन्, अदृश्यसीमायाः अतिक्रमणेन एव, न तु बलाभावेन, सुपत्तस्य प्राणाः अपहृताः इति सः अवगतवान्।

कथायाः अन्ते बुद्धः श्रोतृभ्यः द्वौ गृध्रौ परिचाययति स्म। मृत्युं प्रति उड्डीयमानः अवाध्यः तरुणगृध्रः सर्वोपदेशान् तिरस्कुर्वतः हठिनः भिक्षोः प्रतीकः आसीत्; सीमां निर्धार्य तस्या भङ्गं दृष्ट्वा शोचन्तः पिता तु बोधिसत्त्वः, दूरे पूर्वजन्मनि स्वयं बुद्धः एव आसीत्।

जातकसंख्या ४२७ स्वशिक्षां बलेन वा पदेन वा न मापयति, यत् सुपत्ते प्रचुरं आसीत्; अपि तु एकदा प्रज्ञापूर्णतया अवगतायाः सीमायाः पालनेच्छया मापयति। बुद्धः इमां प्राचीनां शोककथां प्रयुज्य तं गर्वितं भिक्षुं, ततः परं च सर्वान् पाठकान्, अबोधयत्—वृद्धानां परामर्शः तत्र एव सीमां चिह्नयति यत्र दृश्या भूमिः बलेन अपि न अतिक्रमणीयं सङ्कटं प्रति प्रवर्तते, सत्या प्रज्ञा च सीमा दृष्टेः अन्तर्धानात् पूर्वमेव निवर्तने निहिता अस्ति।