इन्द्रसमानगोत्तजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने इमां कथाम् अकथयत्, हठिनः कस्यचित् पुरुषस्य विषये, यः भिक्षुः परामर्शं न गृह्णाति स्म। तस्य वृत्तान्तः गृध्रजातके (क्रमाङ्कः ४२७) प्रतिपादितः अस्ति। तत्र भगवान् बुद्धः तादृशं भिक्षुं दृष्टवान् यः स्वाचार्याणां सतीर्थ्यानां च उपदेशं न शृणोति स्म। सः तेषां सद्भावपूर्णाः संशोधनाः प्रत्युक्तवान् यत् आत्मनः किं हितम् इति सः स्वयं जानाति इति। ततः भगवान् अवदत् यत् पुरा एषः एव भिक्षुः हठी सन् प्राज्ञानां परामर्शम् अवगणय्य उन्मत्तेन गजेन पदाक्रम्य हतः आसीत्। स प्राचीनां कथाम् अकथयत्, या जातकसङ्ग्रहे क्रमाङ्कः १६१ इति लिखिता अस्ति।

यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राजा आसीत्, तदा बोधिसत्त्वः ब्राह्मणकुले जातः। वयसि वर्धमाने सः गृहस्थजीवनं परित्यज्य धार्मिकं जीवनम् अङ्गीकृतवान्। कालेन सः हिमालयप्रदेशे सहैव निवसतां पञ्चशतानां तापसानां गणस्य नायकः अभवत्।

एतेषु तापसेषु इन्द्रसमानगोत्तनामा हठी अनुशासनाहीनः च पुरुषः आसीत्। सः एकं पालितं गजम् अरक्षत्। बोधिसत्त्वः एतद् ज्ञात्वा तम् आह्वाय्य पृष्टवान् यत् किं सः वस्तुतः गजशिशुं पालयति इति। इन्द्रसमानगोत्तः अवदत् यत् आम्, सः पालयति। सः एव गजः यस्य माता मृता आसीत्।

बोधिसत्त्वः तम् स्पष्टम् अवदत् यत् गजाः यदा वर्धन्ते तदा तान् पालितान् अपि हन्ति। सः तस्मै परामर्शं दत्तवान् यत् सः तं पशुं न पालयेत्। इन्द्रसमानगोत्तः प्रत्यवदत् यत् सः स्वगजं विना जीवितुं न शक्नोति। बोधिसत्त्वः अवदत्, “साधु, त्वं तस्य कृते पश्चात्तापं करिष्यसि।” चेतावनी स्पष्टा आसीत् करुणया च दत्ता, परन्तु सा न गृहीता।

तापसः तं प्राणिनं पालयन् एव अतिष्ठत्, कालेन च सः अतिविशालः अभवत्। कथा गजं क्रूरं न वर्णयति। सा तं नरं वर्णयति यः स्वपालितं प्रीतवान्, तं च आचार्यं यः जानाति स्म यत् तादृशः स्नेहः अन्ते किम् आनयिष्यति। स्नेहेन सह भयं दिने दिने वर्धते स्म।

एकस्मिन् दिने सर्वे तापसाः मूलानि फलानि च सङ्ग्रहीतुम् अरण्यस्य गभीरं गतवन्तः। ते बहूनि दिनानि न प्रत्यागताः। दक्षिणवातस्य प्रथमे निःश्वासे गजः उन्मादं प्राप्नोत्। सः जलकुम्भं भङ्क्तुं, प्रस्तरासनं परिवर्तयितुं, शयनं च विदारयितुं चिन्तितवान्। सः तापसं हन्तुं ततः गन्तुं च चिन्तितवान्। सः वनं प्रविश्य तापसानां प्रत्यागमनं प्रतीक्षमाणः अतिष्ठत्।

इन्द्रसमानगोत्तः स्वपालितस्य कृते आहारं वहन् प्रथमं प्रत्यागतः। गजं दृष्ट्वा सर्वं कुशलम् इति मत्वा सः शीघ्रं तस्य समीपम् अगच्छत्। तदा गजः गुल्मात् निरगच्छत्। सः तं शुण्डया गृहीत्वा भूमौ पातितवान्। शिरसि प्रहारेण तस्य जीवनम् अन्तम् अनयत्। ततः सः उन्मत्तवत् चीत्कृत्य अरण्यं प्रति पलायितवान्। ग्रन्थः एतां घटनां सङ्क्षेपेण अविस्तरेण च कथयति।

अन्ये तापसाः एतं वृत्तान्तं बोधिसत्त्वाय न्यवेदयन्। बोधिसत्त्वः अवदत्, “दुर्जनैः सह अस्माकं किमपि सम्बन्धः न स्यात्,” इति, ततः द्वे गाथे अभाषत। प्रथमायां गाथायां कथितं यत् कर्तव्यं किम् इति जानन्तः सज्जनाः पापेन सह मैत्रीं परिहरेयुः, यतः दुष्टाः सहचराः कालेन अपकारं करिष्यन्ति, यथा गजः स्वस्वामिनं हतवान्। द्वितीयायां गाथायां कथितं यत् गुणे, प्रज्ञायां, विद्यायां च समानं सदृशं मित्रं वरयेत्, यतः सुहृदः मङ्गलानि च सह आगच्छन्ति। एवं बोधिसत्त्वः स्वतापससङ्घाय दर्शितवान् यत् हठात् विनीतता श्रेयसी इति। ततः सः इन्द्रसमानगोत्तस्य अन्त्येष्टिकर्म अकरोत्। पारमिताः सम्यक् अनुशील्य अन्ते ब्रह्मलोकं प्राप्नोत्।

धर्मदेशनान्ते भगवान् बुद्धः जन्म अभिज्ञातवान्: “यः अयं अननुशासितः पुरुषः, सः तदा इन्द्रसमानगोत्तः आसीत्, अहं स्वयं च तापससङ्घस्य आचार्यः आसम्।”

इन्द्रसमानगोत्तजातकम्, क्रमाङ्कः १६१, अतीव सरला शिक्षा युक्ता लघुकथा अस्ति। अस्याः प्रथमा गाथा दुर्जनसङ्गतौ सम्बद्धा अस्ति। अत्र गजः तत् प्रतिनिधत्ते यत् तस्य स्वभावः अनभिव्यक्तः सन् अपि निरपायं स्नेहमयं च प्रतीयते। द्वितीया गाथा शिक्षायाः अपरम् अर्धभागं ददाति: मनुष्येण गुणे, प्रज्ञायां, विद्यायां च स्वसदृशः मित्रम् अन्वेष्टव्यम्। कथा आख्यानचौखटे स्थितं हठिनं भिक्षुम् अपि चिन्तयति। सः करुणाशीलानाम् आचार्याणां मार्गदर्शनं ग्रहीतुं न शक्नोत्, बुद्धः च तं दर्शितवान् यत् एषा प्रवृत्तिः पूर्वमपि एकवारं तस्य प्राणान् अपहृतवती आसीत्। विषयः गजस्य द्वेषः नास्ति। दूरदर्शिनः परामर्शः उपहारः अस्ति, यः च अत्यधिकहठेन स्निह्यति, श्रोतुम् अक्षमः सन्, सः स्वस्य अमूल्यतमं वस्तु नश्यति।