केळिशीलजातकम्

जेतवने निवसन् शास्ता इदम् आख्यानम् अभाषत। तत्र लकुण्टकभद्रः स्थविरः प्रसङ्गः अस्ति—भिक्षुसङ्घे मधुरवचनेन तीक्ष्णबुद्ध्या च प्रसिद्धः। तस्य इन्द्रियाणि सम्यक् संयतानि आसन्, मधुरस्वरेण च सः उपदिशति स्म, श्रोतॄन् आकृष्य। तथापि शरीरेण सः अशीतिमहास्थविराणां मध्ये लघुतमः आसीत्, नवदीक्षितादपि अनुच्चतरः। पालिग्रन्थस्य जातकट्ठकथा एतत् आख्यानं २०२ सङ्ख्यकं केळिसीलजातकम् इति संरक्षति।

एकदा स्थविरः बुद्धस्य अभिवादनार्थं जेतवनद्वारं गतवान्। तदैव ग्रामेभ्यः आगताः त्रिंशद् भिक्षवः अपि तस्मिन् एव द्वारि उपस्थिताः, शास्तुः दर्शनार्थं गच्छन्तः। ते तं लघुकायं नवदीक्षितं मत्वा तेन निष्ठुरतया व्यवहरन्, तस्य चीवरम् आकृष्य अविनयेन स्पृशन्ति स्म। ततः ते पात्रचीवरे स्थापयित्वा बुद्धस्य अभिवादनार्थम् अन्तः प्रविष्टाः।

आगन्तुकाः शास्तारं पृष्टवन्तः यत् मधुरोपदेशकः लकुण्टकभद्रः कुत्र अस्तीति। बुद्धः उत्तरं दत्तवान् यत् सः एव यः तैः द्वारि व्यवहृतः आसीत्। विस्मिताः ते पृष्टवन्तः यत् भक्तिमान् निपुणः शिष्यः कथं एतावत् लघुकायः भवितुम् अर्हति। शास्ता अवदत् यत् तत् तस्य पूर्वकृतकर्मणां फलम् अस्ति, तेषां प्रार्थनया च पुरातनीं कथां प्रावर्तयत्।

पुरा ब्रह्मदत्तस्य वाराणस्यां राज्यकाले बोधिसत्त्वः शक्रदेवराजत्वेन जातः। २०२ सङ्ख्यकायां कथायाम् उक्तं यथा वाराणस्याः राजा जीर्णं वा दुर्बलं वा किमपि न सोढुं शक्नोति स्म—हस्तिनं, अश्वं, वृषभं, मनुष्यं वा। सः क्रीडायाः कौतुकेन परिपूर्णः आसीत्; यदा कदा सः वृद्धं प्राणिनं दृष्टवान्, तदा तं दूरीकृतवान्। जीर्णाः शकटाः भग्नाः अभवन्। वृद्धाः स्त्रियः आहूय भीषिताः, वृद्धाः पुरुषाः च तस्य मनोरञ्जनार्थं नर्तकवत् लुठन्ति स्म। यदि सः श्रुतवान् यत् कश्चित् शुक्लकेशः दूरे नगरे वसति, तर्हि तं आह्वयित्वा उपहासं कृतवान्।

जनाः लज्जया भयेन च स्वकीयान् वृद्धान् मातापितरौ राज्यसीमायाः बहिः प्रेषितवन्तः। पुरुषाः स्वमातरं पितरं च न पालयन्ति स्म, न च तेषां सेवां कुर्वन्ति स्म। राज्ञः सहचराः अपि तेन सह तथैव उच्छृङ्खलाः आसन्। यतः मातापित्रोः उपेक्षकाः मरणानन्तरं चतुर्षु अपायेषु (निम्नलोकेषु दुःखमयेषु पुनर्जन्मसु) पतन्ति, तदा ते दुःखलोकाः परिपूर्णाः अभवन्, देवसमूहः च उत्तरोत्तरं क्षीणोऽभवत्।

शक्रः दृष्टवान् यत् स्वर्गे नूतनाः देवाः न आगच्छन्ति, तदा सः किं कर्तव्यम् इति विचारितवान्। अन्ततः सः राज्ञः दर्पं भङ्क्तुं योजनां निश्चितवान्। सः जीर्णवस्त्रधारी वृद्धः अभवत्। सः जीर्णे शकटे तक्रस्य द्वौ कुम्भौ स्थापितवान्, तत्र वृद्धौ वृषभौ योजितवान्, उत्सवदिने च प्रस्थितः।

तस्मिन् दिने राजा अलंकृतेन हस्तिना अलंकृते नगरे गम्भीरायां शोभायात्रायां भ्रमति स्म। शक्रः स्वशकटेन तं मिलितुम् आगतः। यदा राजा जीर्णं शकटं दृष्टवान्, तदा सः तत् अपसर्तुम् अवदत्। तस्य परिचराः उत्तरं दत्तवन्तः यत् ते किमपि शकटं न पश्यन्ति, यतः शक्रः स्वप्रभावेन राजानं विना कस्यापि दृष्टौ तत् न आनयति। पुनः पुनः समीपं आगत्य शक्रः अन्ततः एकं कुम्भं राज्ञः शिरसि भङ्क्तवान्, राजानं च परावर्तयितवान्। ततः अपरं कुम्भम् अपि तथैव भङ्क्त्वा तक्रं राज्ञः शिरसः उभयतः प्रस्रुतम्।

राज्ञः क्लेशं दृष्ट्वा शक्रः शकटं अन्तर्हितं कृत्वा स्वरूपं प्रकटितवान्। सः वज्रहस्तः आकाशे स्थित्वा राजानं तिरस्कृतवान्। किं तस्य अपि वार्धक्यं कदापि न आगमिष्यति? किमर्थं सः वृद्धैः क्रीडति, तान् उपहसति च? तस्य कारणेन सर्वत्र जनाः मरणं प्राप्य चतुर्षु दुर्गतिलोकेषु परिपूर्णतां यान्ति, पुत्राः च मातापितरौ पालयितुं न शक्नुवन्ति, इति शक्रः अवदत्। यदि राजा न विरमेत्, तर्हि शक्रः वज्रेण तस्य शिरः विदारयिष्यति।

तस्मिन् तिरस्कारे शक्रः मातापित्रोः मूल्यं घोषितवान्, वृद्धानां सम्मानस्य लाभं च प्रकटितवान्। ततः सः स्वस्थानं गतवान्। तदारभ्य राजा पूर्वकृतानां सदृशं किमपि कर्तुं कदापि न चिन्तितवान्। कथा राज्ञः पुनः दण्डं न वर्णयति; सा दर्शयति यत् एकेन तीक्ष्णेन पाठेन क्रूरतायाः मार्गात् पुरुषः परावृत्तः।

कथायाः समाप्तौ शास्ता सम्यक्सम्बुद्धः सन् द्वौ श्लोकौ उच्चारितवान्। प्रथमे उक्तं यत् हंसाः, बकाः, गजाः, चित्रमृगाः च परस्परं भिन्नाः सन्ति, तथापि सर्वे सिंहात् भयं प्राप्नुवन्ति। द्वितीये उक्तं यत् शिशुः प्रज्ञावान् चेत् महान्, मूर्खाः तु स्थूलाः भवन्तु, परं कदापि यथार्थतः महान् न भवन्ति। एते श्लोकाः लकुण्टकस्य प्रकरणं प्रत्यक्षं सम्बोधयन्ति, यस्य लघुकाये महती प्रज्ञा निवसति स्म।

सत्यानि उपदिश्य शास्ता जन्म अभिज्ञापितवान्। सत्यानां समाप्तौ तेषु भिक्षुषु केचन प्रथममार्गं, केचन द्वितीयम्, केचन चतुर्थं मार्गं प्राप्तवन्तः (स्रोतापत्तेः आरभ्य अर्हत्त्वपर्यन्तं क्रमिकाः अवस्थाः)। उत्तमः लकुण्टकः कथायां राजा आसीत्, यः अन्यान् स्वपरिहासस्य लक्ष्यं कृतवान्, ततः स्वयं अपि परिहासस्य लक्ष्यम् अभवत्। बुद्धः स्वयं शक्रः आसीत्।

कथा असम्बद्धौ दृश्यौ सम्बध्नाति—द्वारे निष्ठुरतया व्यवहृतः लघुभिक्षुः, तथा अदृश्येन शकटेन उपहसितः राजा। उभौ अपि शिक्षयतः यत् मनुष्यस्य वर्तमानस्थितिः पूर्वाचरणात् उद्भवति, तथा च परेषु तिरस्कारः स्वयं प्रदर्शयितुः उपरि एव प्रतिफलति। वृद्धानां प्रति आदरः सम्पूर्णस्य सङ्घस्य संरक्षणम् अपि इति कथा कथयति, यतः यः समाजः स्वकीयान् वृद्धमातापितरौ परित्यजति, सः स्वभविष्यं रिक्तं करोति। आख्याने राजानं तिरस्कर्तुं श्रोतारं न प्रेरयति। केवलं एतत् याचते यत् अस्मान् लघुतरान्, मन्दगतीन्, वृद्धान् वा अस्मत्तः जनान् प्रति अस्माकं व्यवहारः कीदृशः भवेत्, तस्य रक्षणं कुर्मः।