सुवर्णश्यामजातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः अवगतवान् यत् एकः भिक्षुः द्वादशवर्षाणि वने ध्यानं कृत्वाऽपि असफलः आसीत्, तथा च तस्य स्वमातापितरौ दारिद्र्यं दारिद्र्यदुःखं च प्राप्तौ इति सः अज्ञासीत्। गृहस्थरूपेण तौ पोषयितुं प्रव्रज्यां त्यक्त्वा न, सः भिक्षुः प्रव्रज्यायां स्थित्वा भिक्षाटने लब्धम् अन्नं मातापितृभ्यां दत्तवान्, यत् तौ भोक्तुं शक्नुयाताम्। अन्ये भिक्षवः संघस्य दानं गृहस्थेभ्यः ददाति इति तं निन्दितवन्तः, अतः विषयः भगवतः समीपं नीतः। भगवान् तस्य भक्तिं प्रशस्य, मातापितृसेवा स्वयं एव सम्माननीयः मार्गः इति दर्शयितुं पालिपिटकस्य जातकसंख्या 540 इति सुवर्णश्यामजातकम् अकथयत्।

ग्रामप्रधानौ द्वौ, व्याधव्यवसायिनौ, चिरात् पूर्वमेव प्रतिश्रुतवन्तौ यत् तयोः सन्तानौ परस्परं विवाहं करिष्यतः। पुत्रः दुकूलकः पुत्री च पारिका योजितरूपेण विवाहितौ, परन्तु उभौ पूर्वजन्मनि शुद्धब्रह्मलोकात् आगतौ। परस्परसम्मत्या तौ दम्पती इव न, अपितु ब्रह्मचारिणौ तपस्विनौ इव जीवितवन्तौ, वने आश्रमे च सह निवृत्तौ। इन्द्रः, तौ अन्ते अन्धौ भविष्यतः पालकश्च आवश्यको भविष्यति इति पूर्वदृष्ट्वा, मृदुतमेन उपायेन सन्तानोत्पत्तौ तौ प्रेरितवान्। कालेन तयोः जन्मतः एव स्वर्णत्वचः पुत्रः जातः, यं तौ साम, स्वर्णवर्णः सुवर्णश्यामः इति नाम्ना आह्वयताम्।

यदा सुवर्णश्यामः षोडशवर्षीयः आसीत्, तदा इन्द्रेण पूर्वदृष्टा विपत् समुपस्थिता। तस्य मातापितरौ आकस्मिकवृष्ट्या रक्षां कुर्वन्तौ अनजानन् वल्मीके स्थितौ, अधः गच्छता सर्पेण नेत्रयोः विषं क्षिप्तम्, तेन उभौ अन्धौ जातौ। तस्मात् दिनात् श्यामः तयोः नेत्रं, हस्तौ, पादौ च अभवत् — जलानयनं, फलसंग्रहः, दैनिकभ्रमणे रज्ज्वा मार्गदर्शनम्, आश्रमाग्नेः संरक्षणं च कृतवान्। तस्य सेवा एतावती पूर्णा यत् वनमृगाः अपि तस्मात् भयं नानुभूय तेन सह निर्भयं जलं पिबन्ति स्म।

एकदा, यदा श्यामः वनसरसि जलघटान् पूरयन् जानुभ्यां स्थितः आसीत्, सदा इव निर्भयैः पालितैः मृगैः परिवृतः, तदा समीपे मृगयां कुर्वन् बनारसनृपः पिलियक्खः स्वर्णवर्णं युवानं दृष्टवान्। निर्भयपशुमध्ये दिव्यप्राणिनम् इति भ्रान्त्वा सः किंप्रकारः प्राणी इति ज्ञातुं शरं मुक्तवान्। विषलिप्तः शरः श्यामं विद्धवान्, सः पपात। म्रियमाणोऽपि सः क्रोधवचनं नोक्तवान्; केवलं कः कस्मात् अपातयत् इति पृष्टवान्। स्वमृत्यौ नहि, किन्तु राज्ञः आगामिपश्चात्तापे करुणां दर्शितवान्, यतः तस्य महत्तमं दुःखं असहायौ त्यक्तव्यौ मातापितरौ प्रति आसीत्।

स्वकृत्येन भीतः नृपः पिलियक्खः स्वयमेव वार्तां श्यामस्य अन्धयोः मातापित्रोः समीपं नीत्वा पुत्रशरीरं प्रति नीतवान्। तत्र तौ रुदन्तौ गम्भीरां सत्यक्रियां कृतवन्तौ — श्यामस्य जीवनव्यापिनीं भक्तिं, तां प्रति स्वप्रेम च यथार्थतां परिवर्तयितुं समर्थां शक्तिम् आह्वयन्तौ। तयोः भाषमाणयोः, पूर्वजन्मनि श्यामस्य माता या वनदेवी आसीत्, तया तदर्थं स्वा सत्यक्रिया योजिता। एतेषां सत्यघोषणानां संयुक्ता शक्तिः श्यामस्य शरीरात् विषम् आकृष्टवती; सः निद्रातः उत्थितः इव पुनर्जीवितः। तस्मिन्नेव क्षणे मातापित्रोः दीर्घकालिकम् अन्धत्वं निवृत्तम्, दृष्टिः च पूर्णतया पुनःप्राप्ता।

तादृशीं भक्तिं पुरस्कृतां दृष्ट्वा परिवर्तितः नृपः विजयं परित्यज्य, शेषशासनकाले धर्मराज्यस्य दशधर्मान् अनुसृतवान्। श्यामः तु जीवनपर्यन्तं वने मातापितरौ पालयामास।

भगवान् स्वभक्तसहचरं निन्दितवतां भिक्षूणां कृते कथायाः पात्राणि अभिज्ञापयन् उपदेशं समापितवान्। सः स्वयमेव सुवर्णश्यामः आसम्, यः अक्लेशेन अन्धौ मातापितरौ पालितवान् इति अवदत्। पिता दुकूलकः महाकाश्यपः आसीत्, माता पारिका च भिक्षुणी भद्दकापिलानी आसीत्। राजा पिलियक्खः आनन्दः आसीत्, सत्यक्रियां योजितवती वनदेवी उप्पलवण्णा आसीत्, घटनानां शृङ्खलां प्रथमं प्रवर्तयन् इन्द्रः च अनुरुद्धः आसीत्।

निन्दितः भिक्षुः यत् वास्तवं कृतवान्, तत् विनीतम् आसीत्: स्वयं भोक्तुं शक्यम् अन्नं दत्तवान्, येन वृद्धौ मातापितरौ न क्षुधितौ स्याताम्। जातकम् एतस्य लघोः, मौनस्य च पालनक्रियायाः उत्तरं अत्यन्तविशालया कथया ददाति: विषं, मृत्युः, दैवहस्तक्षेपः, दृष्टिप्राप्तिः च। इव प्रतीयते यत् भिक्षोः सामान्यदयायाः सुवर्णश्यामस्य पौराणिकभक्त्याः च मध्ये अन्तरं प्रकृतेः न, अपितु परिस्थितेः इति आग्रहः। उभे अपि कर्मणी एकस्मिन् मूले उद्भवतः: मातापित्रोः आवश्यकतां अपूरितां न त्यक्तुम् इति अस्वीकारः। जातकस्य संरचना तर्कयति यत् एषः मूलः समानं सम्मानम् अर्हति, सः वा सहभोजनस्य भिक्षान्नस्य पात्रं जनयतु, वा राज्ञा दृष्टं चमत्कारं वा।

अस्य जातकस्य हृदये स्थिता सत्यक्रिया सामान्यप्रार्थनातः याचनातः च भिन्नेन तर्केन कार्यं करोति। सा करुणां न याचते, किन्तु तथ्यं घोषयति — यत् सुवर्णश्यामस्य भक्तिः, मातापित्रोः प्रेम च वास्तविकं पूर्णतया निष्कपटं चासीत्; तां निष्कपटतामेव विषस्य अन्धत्वस्य च विपर्ययकरं बलं मन्यते। जातकं कदापि न सूचयति यत् केवलः शोकः, कियान् अपि तीव्रः, एतत् साधयितुं शक्नुयात्। यत् घोषितायाः भक्तेः सत्यता बहुवर्षाणां अनलंकृतायां दैनिकसेवायां परीक्षिता, तदेव तस्य घोषणायाः बलं ददाति। शान्तया अविचलया निष्ठया यापितं जीवितं, कथा सूचयति, मृत्युमपि नम्रीकर्तुं समर्थं सघनं सत्यं पश्चात् त्यजति।