कुम्भकारजातकम्

जेतवने बुद्धः, यः रात्रौ त्रिवारं दिवसे च त्रिवारं स्वशिष्याणां रक्षणं करोति इति प्रसिद्धः, मध्यरात्रेः समीपे पञ्चशतभिक्षवः कामवितर्केषु पतिताः इति अवगतवान्। सः तान् समाह्वय अवदत् यत् क्षुद्रमपि दोषः अनिरुद्धः सन् महाविनाशाय वर्धते। ततः सः तान् अकथयत् यत् पुरातनकाले प्रज्ञावन्तः तेषाम् अपेक्षया सूक्ष्मतरान् प्रलोभनान् कथं जितवन्तः, केवलं साधारणस्य दृश्यस्य सावधानेन चिन्तनेन च प्रत्येकबुद्धत्वं प्राप्तवन्तः।

तस्मिन् पूर्वयुगे चत्वारः राजानः जम्बूद्वीपस्य (बौद्धकोशविज्ञानानुसारं भारतखण्डस्य) चतुर्षु महाराज्येषु शासनं कुर्वन्ति स्म, प्रत्येकः स्वसिंहासनेन लब्धां पूर्णां सुखसाधनां भुञ्जानः। दन्तपुरस्य राजा करण्डुः स्वसभ्यान् एकस्मिन् प्रभाते फलभारावनतं आम्रवृक्षं निःशेषं कुर्वतः अवलोकितवान्, यदा तु समीपस्थः फलरहितः वृक्षः अस्पृष्टः शान्तः अतिष्ठत्। तस्मिन् एकस्मिन् दृश्ये स्वामित्वं विनाशं कथं आह्वयति, अकिञ्चनता शान्तिं कथं ददाति इति दृष्ट्वा सः तत्क्षणमेव सिंहासनं त्यक्तवान्।

रोरुकस्य राजा नग्गजिः अवलोकितवान् यत् एकाकिनः धारिताः कङ्कणाः किमपि शब्दं न कुर्वन्ति, परन्तु द्वितीयस्य योगे ते परस्परं घट्टयन्ति, कलहन्ति च। एकान्तस्य सामूहिकसंसर्गस्य घर्षणस्य च मध्ये समग्रं भेदम् अवलोक्य सः स्वमुकुटं त्यक्तवान्। मिथिलायाः राजा निमिः श्येनं दृष्टवान्, यः मांसखण्डं वहन् अन्यैः समूहविहगैः प्रहृतः आसीत्, यावत् सः स्वलाभं त्यक्त्वा यदा मुक्तः तदैव शान्तिं प्राप्तवान्। ग्रहणमेव दुःखस्य हेतुः इति अवगत्य सः पञ्चकामगुणान् परित्यक्तवान्। काम्पिल्यस्य राजा दुम्मुखः द्वौ वृषभौ एकस्यां गव्यां कृते परस्परं रक्तपातं कुर्वन्तौ दृष्टवान्, यावत् एकः मृत्युमुखे पतितः; कामस्य मारकं परिणामं दृष्ट्वा सः अपि सिंहासनात् विरतः अभवत्। एते चत्वारः राजानः क्षणमात्रस्य वास्तविकेन अवधानेन प्रत्येकबुद्धाः अभवन् — ये केवलं स्वयं सत्यं प्रबुध्यन्ते, उपदेशकबुद्धाः तु न भवन्ति।

तस्मिन्नेव युगे बोधिसत्त्वः वाराणस्यां कुम्भकारः अभवत्, स्वपत्न्या भग्गवी सह, स्वपुत्रेण कन्यया च, यः चक्रे भट्टे च श्रमं कृत्वा सत्यजीविकां निर्वहति स्म। यदा हिमालयस्य नन्दमूलगुहायां निवसन्तः चत्वारः प्रत्येकबुद्धाः एकत्र नभसः अवतीर्य भिक्षार्थं आगताः, तदा तेषां द्वारे एव कुम्भकारस्य गृहं प्राप्तम्। सः तथा तस्य भार्या च हर्षेण तान् भोजितवन्तौ; यदा सः पृष्टवान् यत् प्रत्येकः कथं त्यागं प्राप्तवान्, तदा चत्वारः क्रमेण स्वबोधस्य श्लोकान् पठितवन्तः।

तेषां वचनेन प्रेरितः कुम्भकारः पत्न्याः स्पष्टतया अवदत् यत् तस्य गृहस्थजीवनं श्रमेण अन्नार्जनं कुर्वन् धारयितुं अन्यः हेतुः नास्ति। तस्याः भार्यायाः उत्तरं तादृशम् आसीत् यथा सा तस्य सङ्कल्पं सम्पूर्णतया अनुमोदति; ततः सा शान्तं वञ्चितवती। सा अवदत् यत् सा केवलं जलानयनाय गच्छति, ततः सा तान् एव ऋषीन् एव प्रव्रज्यायै प्रविष्टवती, ये तस्य गृहे भोजनं कृतवन्तः आसन्, पतिं तु तस्याः अनुपस्थितेः ज्ञानं पश्चात् एव लब्धवन्तम्।

तां तत्क्षणं अनुसर्तुं न इच्छन् कुम्भकारः पुत्रं कन्यां च स्वयं पालयितुं स्थितवान्। सः जानीयात् यत् यथा ते स्वयं भोजनस्य सम्यक् सिद्धिं ज्ञात्वा स्वगृहं विना अपि प्रबन्धं कर्तुं शक्नुयुः, तदर्थं सः जानन् तयोः ओदनं सर्वथा दुष्प्रकारेण पचति स्म — कच्चा, अर्धपक्वं, दग्धं, अतिलवणितं, अल्पलवणितं च। यावत् तौ स्वयम् आसाद्य भोजनस्य आवश्यकतां न ज्ञातवन्तौ, तावत् सः न प्रव्रजितः। यदा सः निश्चितवान् यत् तौ स्वपादयोः स्थातुं समर्थौ, तदा एव सः अपि प्रव्रज्यायै अन्वेष्टवान्।

कालान्तरे तस्य भार्या, यः अधुना स्वयं तपस्विनी आसीत्, तं समीपम् आगत्य अपत्यान् परित्यक्तवान् इति आरोपितवती। कुम्भकारः स्पष्टतया प्रत्यवदत्: सः तौ पुत्रकन्ये इदं विषयं स्वयम् अवगन्तुं योग्यौ जातौ, तदा प्रस्थितवान्; यदा तु सा जलानयनस्य मिषेण तयोः कृते तादृशं कमपि यत्नं न दर्शितवती।

बुद्धः उपदेशं समाप्य कन्यायाः नाम उप्पलवण्णा, पुत्रस्य नाम राहुलः, यः भार्या पूर्वं पतिं वञ्चितवती, सा राहुलस्य स्वमाता, कुम्भकारं च पूर्वजन्मनि स्वयं बुद्धः इति अभिज्ञातवान्। पालि-जातकस्य क्रमाङ्कः 408 इत्यनेन स्वरूपेण एषा कथा पञ्चशतभिक्षुभ्यः प्रदत्ता, यत् प्रमाणयितुम्: गम्भीरतया गृहीतः सन्न्यासः आत्मनि सत्यनिष्ठां, तथा च तत् सत्यं यस्मिन् समये अवतरति तत्र आश्रितानां प्रति दायित्वं अपेक्षते।