भरु जातकम्

जेतवने भगवान् कोसलराजाय प्रसेनजिते एतां कथाम् अकथयत्, यदा अन्यतीर्थिकाः तापसाः सङ्घात् सम्मानं दानं च अपहृत्य राजानं शतसहस्रमुद्राभिः उत्कोचेन प्रलोभ्य जेतवनसमीपे प्रतिद्वन्द्वी आवासं निर्मातुम् अनुज्ञां गृहीतवन्तः। आनन्दः निर्माणस्य कोलाहलं श्रुत्वा बुद्धः तत् स्थानम् अयोग्यम् इति अवदत्; उत्कोचगृहीतः राजा तान् भिक्षून् न स्वीकृतवान् ये तत् निवारयितुं प्रेषिताः आसन्, अतः भगवान् स्वयं राजप्रासादं गतवान्। सः चेतितवान् यत् ये राजानः उत्कोचं गृह्णन्ति, सत्पुरुषान् परस्परं विरोधयन्ति, ते स्वराज्यं नश्यन्ति; इति कथां च उक्तवान्। पालिपिटकस्य जातकसंख्या २१३ तां प्राचीनां कथां संरक्षति, या बुद्धेन सावधानतायै प्रदत्ता, यत् कथं राजानुग्रहस्य एकः क्रिया, यः क्रीतः न तु अर्जितः, प्रवृत्तः सन् कियत् दूरं गच्छति इति।

भरुराज्ये, यस्य शासकः स्वनाम्ना सह अभिन्नः आसीत्, बोधिसत्त्वः पञ्चशतानां तापसानां समुदायस्य नेतृत्वम् अकरोत्। ते बन्दरनगरस्य उत्तरप्रान्ते विशालस्य न्यग्रोधवृक्षस्य अधः निवसन्ति स्म, तस्य शीतलायाः विस्तीर्णायाः छायायाः आकर्षणेन। दक्षिणे अपरस्मिन् वृक्षस्य अधः तापसानां भिन्नः समुदायः स्थितः आसीत्।

यदा दक्षिणवृक्षः कालान्तरेण शुष्कः अभवत् तस्य छाया च नष्टा, तदा तस्मिन् आश्रिताः तापसाः अन्यत्र आश्रयम् अन्वेष्टुं स्थाने अद्यापि फलच्छायायुक्तं उत्तरवृक्षम् अवलोकयन्तः, यत्र बोधिसत्त्वस्य समुदायः निवसति स्म, तम् एव स्वाधिकारम् इति दावां कर्तुं सङ्कल्पितवन्तः। द्वौ समुदायौ, प्रत्येकः स्वाधिकारे निश्चितः, एकस्मिन् वास्तविकच्छायाप्रदे वृक्षे, विवादं राज्ञः भरोः समक्षं न्यायाय नीतवन्तौ।

राजा आदौ आगतानां तापसानां पक्षे निर्णयं दत्तवान्, अर्थात् बोधिसत्त्वस्य समुदायस्य पक्षे। ततः नवागन्तुकाः स्वदिव्यदृष्ट्या चक्रवर्तियोग्यं रथशरीरम् अवलोक्य तत् राज्ञे उत्कोचरूपेण समर्पितवन्तः, राजा च तेषां वृक्षच्छायायां भागं दातुम् अनुज्ञां दत्तवान्। बोधिसत्त्वस्य समुदायः रथस्य रत्नचक्राणि अर्पयित्वा एकाधिकारं याचितवान्, राजा च तत् अन्वमन्यत। द्वौ समुदायौ छायायाः खण्डं बोलीयुद्धे परिणमय्य राजा सूचितवान् यत् तस्य न्यायः अधिकं दातारं प्रति अभवत्।

बोल्याः समाप्तौ सत्यां द्वयोः पक्षयोः तापसाः, येषु प्रत्येकः उत्कोचदाने भागं गृहीतवान्, विवादम् एव स्वयोग्यं न इति अवगतवन्तः। एकस्याः वृक्षच्छायायाः अयोग्यः आसक्तिः, स एव पवित्रजनान् तत्रैव सांसारिकलोभे प्रेरितवान्, यस्मात् ते संसारं त्यक्तुम् आगताः आसन्। स्वस्य तत्र भागेन पश्चात्तापेन पूरिताः ते विवादं सर्वथा त्यक्त्वा एकत्र हिमालयं प्रति प्रत्यागताः। यस्मिन् राज्ये स्वस्य लोभस्य मूल्यं क्रयविक्रयेण निर्धार्यते इति तेषु स्पष्टं प्रदर्शितम्, तत्र ते पुनः वासं न इच्छन्ति स्म।

भूमिदेवताः समुद्रस्य आत्मानश्च, राजानं न्यायम् एव उत्कोचार्थं विक्रीणन्तं दृष्ट्वा, अपराधं निरुत्तरं त्यक्तुं न शक्नुवन्ति स्म। तस्यां रात्रौ एव समुद्रः तटबन्धान् अतिक्रम्य प्रवृद्धः अभवत्, तटरक्षाः भङ्क्त्वा च। एकस्यां रात्र्यां त्रियामाभ्यन्तरे सः समग्रं भरुराज्यं, तस्य प्रासादं, दुष्टं राजानं, तथा विवादस्य तानि सर्वाणि चिह्नानि ग्रसितवान्, येन सम्पूर्णा विपत्तिः प्रवर्तिता।

केवलं बोधिसत्त्वः तस्य सहचराः तापसाः च, यदा समुद्रः उत्थितः तदा हिमालये दूरं गताः, राज्यस्य तस्य भाग्यम् अनुभवितुं न प्राप्ताः यत् ते त्यक्तवन्तः। तेषां जीवनं मूलविवादे धर्मयुक्ततायाः पुरस्कारः न आसीत्, यतः उभौ पक्षौ तस्यैव अयोग्यलोभे निबद्धौ आस्ताम्। तस्य परिणामः आसीत् यत् ते तं लोभं यथार्थरूपेण अवगत्य राज्ञः भ्रष्टाचारस्य अन्तिमपरिणामात् पूर्वं तस्मात् निवृत्ताः।

प्रसेनजित्, यः स्वयं अन्यतीर्थिकेभ्यः राजानुग्रहं विक्रीय एतां कथां श्रुत्वा, तस्मिन् उत्कोचनिषेधस्य सरलचेतावनीतः अधिकं तीक्ष्णं किमपि प्राप्तवान्। कथा दर्शयति यत् राज्ञः भ्रष्टः न्यायः न केवलं तान् पक्षान् नाशयति ये तत् क्रीतवन्तः, अपि तु समग्रं राज्यं यत् विवादे उदासीनम् आसीत् अपि। तथैव सा एतदपि दर्शयति यत् उभयोः पक्षयोः तापसाः दायित्वम् अवहन्, यतः ते छायाप्रदं वृक्षं राज्ञः उत्कोचेन अर्जयितुं पर्याप्तं महत्त्वं दत्तवन्तः। यः राजा एकस्मै पक्षाय अन्यस्मात् अधिकम् अनुग्रहं दातुं प्रलुभ्यते, स तस्य अनुग्रहस्य मूल्यं पराजितपक्षस्य दृष्ट्या विचारयेत् इति कथा सूचयति। तथा, यदा तस्य अनुग्रहस्य ऋणं परिशोधनाय आगच्छति, तदा राज्यस्य समीपे स्थिताः सर्वे यत् मूल्यं दास्यन्ति, तदपि सः विचारयेत्।