दब्भपुप्फजातकम्

पालिपिटके जातकस्य चतुश्शततमः सङ्ख्यकः वृत्तान्तः कथयति यत् बोधिसत्त्वः अनोमानद्यास्तटे प्रज्ञावती वृक्षदेवता अभवत्, तीरे समागतान् प्राणिनः रक्षन्। तस्यां नद्यां गम्भीरचारी अनुतीरचारी चेति द्वौ उद्द्रौ निवसतः स्म। तौ मिलित्वा महतः रक्तस्य रोहितमत्स्यस्य अनुसरणं कृत्वा तं वालुकातटम् आकृष्टवन्तौ; तस्य मांसं तयोः उभयोः अपि बहुशः तृप्तिं दातुं पर्याप्तम् आसीत्।

यदा मत्स्यः सुरक्षितं तटं प्राप्तः, तदा यः सहयोगः तं गृहीतवान् स प्रतिस्पर्धिनां दावानां रूपेण विघटितः। गम्भीरचारी अवदत् यत् गभीरजलात् मत्स्यं प्रेरितवान् अहम् इति कारणात् उत्तमः भागः मम एव अस्ति; अनुतीरचारी अपि तथैव दृढं वदति स्म यत् तटे मम हस्तग्रहणं विना सः सर्वथा पलायेत। न कोऽपि उद्द्रः नम्रीभूतवान्; ते शीघ्रं पङ्के गर्जन्तौ परस्परं सङ्घर्षं कुर्वन्तौ स्थितौ, भोजनस्य समीपं पूर्वापेक्षया न किञ्चिदपि गतौ।

मायावी इति नाम्ना, दब्भपुप्फ इति अपि ख्यातः, कश्चित् शृगालः शवान्नम् अन्विच्छन् तीरे परिभ्रमन् तं कलहं प्राप्तवान्। अनतिक्रमणीयम् अवसरं दृष्ट्वा सः उद्द्रान् स्वागमनं ज्ञापयितुं प्रावर्तत, किन्तु स्वयम् उपस्थातुं न; प्रत्युत आह्वानं प्रतीक्षितवान्।

शृगालस्य शान्तायाः चेष्टायाः प्रभावितौ उद्द्रौ तं स्पष्टप्रज्ञायुक्तं प्राणिनं सम्बोध्य मत्स्यं न्याय्यरूपेण तयोः मध्ये विभक्तुं प्रार्थयामासतुः, तस्य यः कोऽपि निर्णयः स्यात् तं सम्मानयिष्याव इति पूर्वमेव प्रतिज्ञां कृत्वा। न कश्चित् विरम्य विचारितवान् यत् किमर्थं शवाहारी शृगालः तस्मिन् भोजने निर्णेतुं विश्वस्तव्यः, यस्य अर्जने तेन किमपि कृतं नासीत्।

मायावी समतलशिलाम् आरुह्य कण्ठं शोधयित्वा राजन्यायाधीशस्य गाम्भीर्येण निर्णयं श्रावयामास। तीरे मत्स्यं धृतवतः अनुतीरचारिणे सः पुच्छं प्रदत्तवान्। गभीरजलात् मत्स्यं प्रेरितवतः गम्भीरचारिणे सः शिरः प्रदत्तवान्। तयोः मध्ये स्थितः स्थूलः मांसलः मध्यभागः तु न्याय्यमध्यस्थतायाः तर्केण तस्य एव अस्ति यः विवादस्य शमनाय श्रमं कृतवान् इति सः घोषितवान्।

पूर्वं यत् निर्णीतम् इति उभौ उद्द्रौ सम्यक् अवगन्तुं न शक्नुतः, तावत् एव मायावी मत्स्यस्य तं सम्पूर्णं मध्यभागं—यः एव मत्स्यस्य वस्तुतः भक्षणयोग्यः भागः—स्वमुखेन गृहीतवान्। सः गुल्मेषु वेगेन पलायितः, उद्द्रौ च केवलं शुष्कं शिरः रिक्तं पुच्छं च हस्तयोः धारयन्तौ पङ्के एव अतिष्ठताम्।

शृगालस्य अन्तर्धानं दृष्ट्वा उद्द्रौ अन्ततः अवगच्छतः यत् तयोः कलहः वस्तुतः किं व्ययितवान्। परस्परं क्षान्त्या सह्यतया च ते स्थूलम् उदरमांसम् अपि विभज्य भक्षयितुं शक्तौ अभविष्यताम् इति ते विलपतः; किन्तु स्वार्थः तयोः सम्पूर्णं पारितोषिकं यः स्वयं किमपि न गृहीतवान् तस्य मार्गे गच्छतः चोरस्य हस्ते समर्पितवान्।

उपरि शाखासु स्थितः बोधिसत्त्वः अवलोकयन् श्रोतुं शक्नुवतां सर्वेषां प्राणिनां कृते तां शिक्षां निष्कासितवान्। यदा कदाचित् क्षुद्रः विवादः लोभिनम् अथवा दूषितं न्यायकर्तारं प्रति नीयते, तदा मनुष्येषु राज्येषु च समानः प्रकारः पुनः पुनः आवर्तते: विवादं कुर्वन्तौ उभौ पक्षौ अस्थिपर्यन्तं निःशेषं हृतौ भवतः, यः केवलं विवादं शमितवान् सः तु यत् विवादितं तेनैव स्थूलः भवति।

शृगालस्य कौशलं यत् एतावत् पूर्णतया सफलम् अभवत्, तस्य कारणं किम्? न कोऽपि उद्द्रः अचिन्तयत् यत् स्वयं मध्यस्थः एव स्वमत्स्यस्य वास्तविकः सङ्कटः भवितुम् अर्हति। ते परस्परलोभाय सज्जाः आसन्, किन्तु मृगयायां किमपि अदत्तवतः तृतीयस्य पक्षस्य विरुद्धं सावधानाः भवितुं कदापि न अचिन्तयन्। यः अन्धप्रदेशः विवादस्य शमनावश्यकतायां यथार्थतया प्रकटितः, तम् एव शृगालः स्वीयनिर्णयस्य कस्यापि चतुरतायाः अपेक्षया अधिकं विश्वसिति स्म।

उद्द्रयोः कलहः तयोः वस्तुतः किं नाशितवान् इति तु तद् नष्टं यावत् न प्रश्नितम्। मत्स्यः आरम्भत एव एतावद् महान् आसीत् यत् विभागं विनापि उभौ तर्पयितुं शक्नुयात्। केवलं यथार्थन्यायस्य हठः—कस्य श्रमः कियत् प्रशंसार्हः इति सम्यक् ज्ञातुम् इच्छा—एव तां रिक्तिम् उद्घाटितवान्, यस्यां कश्चित् अपरिचितः प्रविश्य तयोः कस्याप्यवधानात् पूर्वमेव सर्वं रिक्तीकर्तुं शक्नुयात्।