हरितमाताजातकम्

पालिपिटके जातकं क्रमाङ्कः 239 भगवता बुद्धेन राजानम् अजातशत्रुम् अधिकृत्य कथितम्, यस्य मनःस्थितिः स्वपितृसिंहासनं स्वयं गृहीत्वा कोसलराजेन स्वपितृव्येन सह दीर्घे प्रतिस्पर्धाकाले हर्षविषादयोः मध्ये अतीव दोलायमाना आसीत्। जयपराजययोः एवं विषमः दोलनः संसारे नवीनः नास्तीति दर्शयितुं बुद्धेन नद्याः प्राचीनां कथां स्मारिता, यत्र सर्पः अयम् एव पाठं मनःस्थितिपरिवर्तनात् अत्यधिकेन मूल्येन अपठत्।

यत्र नद्यां धीवराः स्वमत्स्यान् ग्रहीतुं नियमितं वेत्रमयानि पञ्जराणि स्थापयन्ति स्म, तत्र जलसर्पः एकस्मिन् जाले मत्स्यान् सम्मिलितान् अपश्यत्। सः तान् अनुसृत्य कीपाकारेण द्वारेण अन्तः प्रविवेश, सुलभं भोजनं कामयमानः, यतः ते प्राणिनः पञ्जरस्य घनबन्धनात् सुखेन निर्गन्तुं न शक्नुवन्ति स्म।

अन्तः प्रविष्टः सर्पः अवगतवान् यत् मत्स्याः तेषां बन्धनसूचितवत् असहायाः नासन्। पलायनस्थानाभावे एकत्र संनिपतिताः मत्स्याः तं एव शिकारिणं प्रत्यावृत्य आक्रमन्त, यः तान् भक्षयितुम् आगतः आसीत्। ते तस्य शरीरं पुनः पुनः दशन्ति स्म, यावत् रक्तलिप्तः सर्पः अन्यं मार्गम् अप्राप्य जालमुखात् प्रत्यावृत्य सरत्, ततः वेदनया जलतटे शयितः।

तस्मिन् एव क्षणे हरितमण्डूकः, यः बोधिसत्त्वः भविष्यति स्म, तस्मिन् एव जालमुखे उत्पतितः। सर्पः, अन्यस्य अवलम्बनाभावात्, मण्डूकम् आह्वय्य पृष्टवान् यत् मत्स्यानां तस्मिन् कर्मणि सः सम्मतः वा इति: विषधरः सन् अपि सः जालम् अप्रविशत्, मण्डूकश्च लघुमत्स्यानां तस्य दंशनेन तोषं प्राप्नोति इव प्रतीयते स्म।

मण्डूकः प्रत्यवदत् यत् आम्, सः तुष्टः अस्ति, कथं न स्यात्? यदि सर्पः तेषां जले मत्स्यान् खादति, तर्हि सः तेषां जले प्रविशन् मत्स्यैः खादितः भविष्यति। कोऽपि प्राणी स्वे स्थाने, स्वे क्षेत्रे, स्वे भोजनभूमौ दुर्बलः न भवति। एकया गाथया सः अयोजयत् यत् मनुष्यः यावत् लाभः तस्मात् अस्ति तावत् लुण्ठति, परं यदा अन्ये तं लुण्ठितुं प्रवर्तन्ते तदा लुण्ठकः स्वयं लुण्ठितः भवति।

बोधिसत्त्वः मण्डूकः अधिकं किमपि न उक्तवान्, केवलं पश्यन् स्थितः। मत्स्याः सर्पस्य दौर्बल्यं दृष्ट्वा “अस्माकं शत्रुं गृह्णीमः!” इति उद्घुष्य जालाद् बहिः निर्गताः। ते तत्रैव सर्पं हत्वा अगच्छन्। सर्पः न सहानुभूतिं न च रक्षां प्राप्तवान्; अन्येभ्यः यत् अपकृतं तत् तस्मिन् एव स्थाने तस्य समीपं प्रत्यावृत्तम्, यत्र सः स्वं आखेटकं मन्यते स्म। मण्डूकस्य द्वे उत्तरे, एका सामान्यवाचा अपरा च गाथया, एकम् एव तत्त्वं द्विधा वदतः: बलं स्थानस्य क्षणस्य च भवति, यः च मुक्तं लुण्ठति, सः पासकपरिवर्तने परिहारस्य अधिकारं न धारयति।

बुद्धेन इयं कथा वेणुवने राजानम् अजातशत्रुम् अधिकृत्य उक्ता। स्वपितरं बिम्बिसारं हत्वा अजातशत्रुः काशीदेशस्य तस्मै ग्रामाय, यत् तस्य मातुः जीविका आसीत्, स्वपितृव्यस्य कोसलराजस्य सह उतार-चढावपूर्णं युद्धं कृतवान्। जयति सति सः विजयजुलूसेन प्रत्यावर्तते स्म; पराजये सति गुप्तं गृहम् अगच्छत्। भिक्षवः धर्मसभायां तद्विषयं कथयामासुः, तदा बुद्धः अवदत् यत् अजातशत्रुः पूर्वजन्मसु अपि इह अपि विजये सदा उल्लसितः पराजये च दुःखितः आसीत्। ततः सः जालकथां वर्णितवान्, येन ते केवलम् एकस्य राज्ञः क्षणिकं मनःस्थितिं न, अपि तु तां प्रवृत्तिं पश्येयुः। विजये तस्य हर्षः पराजये च तस्य विषादः एकस्याः भूलस्य द्वौ पक्षौ आस्ताम् — क्षणस्य लाभः स्थास्यति इति मन्यमानः; जाले सर्पस्य अन्तः दर्शयति यत् ताद्दशी भूलः कुत्र नयति।

कथायाः अन्ते बुद्धः जलसर्पं राजा अजातशत्रुः इति, हरितमण्डूकं च स्वयम् इति अभिज्ञातवान्। जालमुखे मण्डूकेन दत्ता शिक्षा, यत् लुण्ठकः स्वपालयां लुठ्यते, सा राज्ञः युद्धभाग्यम् अपि तथैव निश्चयेन अन्वयति स्म, यथा तं सर्पं यः जनाकीर्णं जालं सरलभोजनं मन्यमानः भूलं कृतवान्।