नकुल जातकम्

द्विनिपाते पालित्रिपिटके नकुलजातकम् (संख्या १६५) जेतवने आख्यातम्। कोसलराजस्य सेवायां कार्यरतौ द्वौ उच्चपदस्थौ अधिकारिणौ निरन्तरं परस्परम् अपमानितवन्तौ; न राजा, न तयोः मित्राणि, न च बन्धवः तौ समाधातुं शक्तवन्तः। बुद्धः तौ उभौ प्रथममार्गप्राप्त्यै योग्यौ इति दृष्ट्वा भिक्षाटनसमये प्रत्येकं तयोः सदनं गत्वा प्रत्येकं मैत्र्याः (मैत्रीभावनायाः) लाभान् उपदिष्टवान्।

बुद्धः सत्यानि उद्घोष्य तौ उभौ प्रथममार्गस्य फलम् अवाप्तवन्तौ। तौ परस्परं स्वदोषान् स्वीकृतवन्तौ, बुद्धस्य सम्मुखे च एकत्र अभुञ्जताम्। धर्मसभायां भिक्षवः तयोः सामञ्जस्येन विस्मिताः अभवन्; तदा बुद्धः अवदत् यत् पूर्वजन्मनि अपि अहं तौ पुनः समाधातवान् आसम्।

यदा राजा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, तदा बोधिसत्त्वः ब्राह्मणकुले जन्म लेभे, गृहस्थाश्रमं त्यक्त्वा हिमालये तपस्वी अभवत्। सः वन्यमूलफलैः अजीवत्। तस्य चङ्क्रमणमार्गस्य अन्ते एकः वल्मीकवासी नकुलः, एकः वृक्षकोटरस्थः सर्पः च निवसतः स्म; तौ सदा कलहं कुरुतः स्म।

तयोः निरन्तरं कलहं दृष्ट्वा बोधिसत्त्वः सर्पं नकुलं च कलहजनितं दुःखं शान्तेः मूल्यं च शिक्षयति। सः तौ युद्धं त्यक्त्वा सौहार्देन जीवितुम् आग्रहं कृतवान्। तौ तस्य उपदेशं स्वीकृतवन्तौ; वैरं समाप्तम्, सर्पः नकुलं न पुनः पीडयति स्म।

कियत्कालानन्तरं सर्पे बहिः गते नकुलः चङ्क्रमणमार्गस्य अन्ते वल्मीकात् शिरः बहिः कृत्वा मुखं विवृत्य गाढं श्वसन् सुप्तः अभवत्। तपस्वी तत् दृष्ट्वा तस्य भयकारणं पृष्टवान्। तस्य प्रश्नः श्लोकरूपेण आसीत्: अण्डजः सर्पः यस्य पुरातनः शत्रुः, तेन सह सन्धिं कृत्वा नकुलः दन्तान् प्रकाशयन् किमर्थं सुप्तः, कः भयः तस्य उपरि आगतः?

नकुलः स्वीयेन श्लोकेन उत्तरं ददौ: शत्रुभिः सह व्यवस्था करणीया, किन्तु मित्रेष्वपि पूर्णः विश्वासः न स्थापनीयः। यत्र वास्तविकं कारणं नास्ति तत्र उत्पन्नं भयं स्वकल्याणस्य मूलान्यपि छिनत्ति; मित्रस्य दोषाः अवगताः चेत् तदपि तं विनाशं प्रापयितुं शक्नुवन्ति। नकुलस्य सावधानता द्वेषः नासीत्; सा कठिनानुभवात् सावधानतां शिक्षितस्य प्राणिनः स्वभावः आसीत्।

बोधिसत्त्वः नकुलम् अभयम् उक्तवान्—सः सर्पेण न हिंसितः भविष्यति, अतः नकुलः सर्पे अविश्वासं त्यजतु। सः नकुलस्य सावधानतायाः निन्दां न कृतवान्; प्रत्युत यत् सः पूर्वमेव सिद्धं कृतवान् तस्य प्रतिज्ञया तं प्रत्युत्तरं दत्तवान्। तस्मिन् आश्वासने नकुलः धारितं भयं त्यक्तुं शक्तवान्।

ततः बोधिसत्त्वः चत्वारि ब्रह्मविहाराणि—मैत्रीं, करुणां, मुदितां, उपेक्षां च—भावितवान्। ब्रह्मलोकाभिमुखः सन् तत्रैव स्थितः; कथायां अन्ये प्राणिनः स्वकर्मानुसारं भविष्यद्गतिं प्राप्तवन्तः।

जेतवने वृत्तान्तसमापनसमये बुद्धः द्वे कथे संयोजितवान्। यौ द्वौ अधिकारिणौ परस्परं समाधातौ, तौ पूर्वजन्मनि सर्पः नकुलश्च आस्ताम्; बोधिसत्त्वः च तयोः मध्ये शान्तिं स्थापितवान् सः तपस्वी आसीत्।

द्वौ श्लोकौ कथायाः सन्तुलनं ददतः। प्रथमः करुणया पृच्छति—यत् भयं सन्धिः दूरीकर्तुम् अभिप्रेता आसीत्, तस्य मूले किं वर्तते? द्वितीयः शत्रुमित्रयोः विषये सरलां लौकिकीं विवेकबुद्धिं प्रत्युत्तरयति। जातकं नकुलस्य सावधानतां दोषरूपेण न निन्दति; प्रत्युत तम् उपदेशकं दर्शयति यः प्रथमं शान्तिम् उपदिश्य पश्चात् स्वीकृतायां शान्तौ स्थितः आसीत्। दीर्घकलहे निमग्नस्य कृते पाठः एषः—मृदुतया शान्तिः उपदेष्टव्या, अन्यपक्षे अद्यापि भीते सति तस्याः पृष्ठतः स्थातव्यम्। सैव रीतिः कथायाः अन्तर्गतेऽपि दृश्यते: बुद्धः प्रत्येकम् अधिकारिणं पृथक् गत्वा मैत्रीम् उपदिष्टवान्, ततः एव तौ परस्परं सम्मुखीभूय दोषान् स्वीकृतवन्तौ। उभयोः कथयोः सामञ्जस्यं प्रारभते एकेन धैर्यशालिना उपदेष्ट्रा, यः क्रमशः प्रत्येकं पक्षं गच्छति, तथा च स्थिरं भवति यतः सः कलहेन उत्पन्नं भयम् उत्तरयितुं पश्चादपि उपस्थितः तिष्ठति।