सुवर्णकर्कटजातकम्

पालित्रिपिटके जातकसंख्या ३८९ इयं भगवता तदा उक्ता यदा आनन्दः स्वयं बुद्धस्य धनपालाख्यस्य गजस्य च मध्ये स्थितवान्, यं देवदत्तः तं हन्तुं प्रेषितवान्। अस्याः भक्तेः प्राचीनत्वं प्रदर्शयितुं भगवान् पूर्वजन्मनः स्मरणं कृतवान्, यस्मिन् जन्मनि स एव रक्षकः कमलसरसः समीपे काकस्य सर्पस्य च षड्यन्त्रात् तं रक्षितवान्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः सलिन्दियनगरस्य ब्राह्मणकृषकरूपेण जातः, यः हिमालये निगूढे रमणीये कमलसरसः तटे कृषिं करोति स्म। तस्मिन् सरसि एकः महान् स्वर्णकर्कटः निवसति स्म, यः परिमार्जितसुवर्णराशिवत् दीप्तिमान् खलसमविशालश्च आसीत्। तस्य कुलीनतां मृदुस्वभावं च विज्ञाय कृषकः प्रत्यहं सरः गत्वा नूतनानि कमलपुष्पाणि समर्पयति स्म, धान्यानि विकिरति स्म, स्निग्धवचनानि च वदति स्म, यावत् तयोः मध्ये शुद्धः अविच्छिन्नः सख्यबन्धः न उत्पन्नः।

कृषकस्य क्षेत्रोपरि शुषिरवृक्षे एकः गर्वितः काकः निवसति स्म, यस्य नेत्रे मनुष्यमांसस्य लालसया ज्वलतः स्म। तस्यैव वृक्षस्य मूले च एकः घातकः कृष्णसर्पः निवसति स्म। काकः सर्पेण सह दुष्टां संधिं कृतवान्, तं प्रेरयन् यत् कृषकः हलं वाहयन् नमति चेत् सः दंशेत्। काकः प्रतिज्ञां कृतवान् यत् तस्य श्वासः विरमति चेत् सर्पः तस्य अङ्गेषु उष्णं रक्तं भोक्तुं शक्नुयात्, काकश्च तस्य नेत्रे उत्पाट्य खादिष्यति।

परदिने प्रातः यदा कृषकः प्रखरातपे कार्यं करोति स्म, तदा सर्पः दीर्घतृणेषु निःशब्दं सरन् तस्य गुल्फे दंष्ट्रां निमग्नां कृतवान्। तीव्रेण दाहकेन विषेण अभिभूतः कृषकः जलतटे मूर्छितः पतितः; तस्य अङ्गानि कृष्णानि कठिनानि च अभवन्, यदा च काकः कूजन् तस्य नेत्रोत्पाटनाय अवातरत्, सर्पः अवशिष्टं भक्षयितुं कुण्डलीकृतः अभवत्।

सरसः स्फटिकसदृशगभीरात् स्वर्णकर्कटः स्वमित्रं पतितं आक्रान्तं च अपश्यत्। स्वर्णतरङ्गवत् उद्गतः सः महान् कर्कटः एकेन विशालेन हस्तेन काकं गृहीतवान्, अन्येन च सर्पं, यावत् तयोः अस्थीनि चटचटायन्ते स्म, अप्रतिहतेन बलेन पीडयन्। काकः करुणां याचते स्म, सर्पः पीडया वेपते स्म, तयोः कोऽपि तस्या निष्पीडनग्रहात् मुक्तः भवितुं नाशक्नोत्।

कर्कटः गम्भीरस्वरेण घोषितवान् यत् तौ निर्दोषं धर्मिष्ठम् आत्मानं प्रहृतवन्तौ, आदिशच्च यत् कृषकस्य शिरासु यत् विषं वर्तते तत् सर्वं तत्क्षणमेव निष्कासयतु, अन्यथा तयोः कण्ठौ शुष्कशाखावत् भङ्क्ष्येते इति। आसन्नमृत्योः भयेन त्रस्तः सर्पः स्वदंष्ट्रे पुनः व्रणयोः निदध्यौ, यत् विषं तेन प्रविष्टम् आसीत् तस्य प्रत्येकम् अंशं स्वशरीरं प्रति पुनः आकर्षितवान्।

कृषकः नेत्रे उन्मील्य पूर्णस्वस्थः पुनर्जीवितः अभवत्, तेन प्राणिना एव रक्षितः यस्मै सः दीर्घकालं सरलां दैनिकीं दयां दर्शितवान्। ज्ञात्वा यत् एवंविधाः विश्वासघातिनः प्राणिनः मुक्ताः चेत् अन्यानां विनाशं करिष्यन्ति, कर्कटः काकं सर्पं च द्वावपि निष्पिष्टवान्, ततः हर्षितं कृषकम् आलिङ्ग्य स्वसरसं प्रत्यागतवान्; निर्भीकनिष्ठायाः आदर्शरूपेण सदा सम्मानितः अभवत्।

कथायाः अन्ते भगवान् बुद्धः विषधरं सर्पं मारेण (बौद्धपरम्परायां प्रलोभकरूपेण), षड्यन्त्रकारिणं काकं देवदत्तेन, काकस्य भार्यां चिञ्चमाणविकया (यत्र पश्चात् बुद्धविरुद्धयोजनाभिः सम्बद्धा), स्वर्णकर्कटं च कृषकस्य उग्रं रक्षकम् आनन्देन अभिज्ञापितवान्। कृषकः स्वयं, यस्य जीवनं स्वबलेन विना रक्षितम्, स्वयं बुद्ध एव आसीत्।

अस्याः कथायाः संरक्षितं तत्त्वं न केवलं चतुरस्य कर्कटस्य सरलाख्यायिका आसीत्, अपि तु आनन्दस्य रक्षात्मिकायाः भक्तेः कियत् पूर्वतः प्रसारः आसीत् इति लेखः। यत् धनपालाख्यः गजः तां परीक्षितुं प्रेषितः तस्मात् बहु पूर्वम् एव। यत् सतर्कता शान्तजलात् अधः उत्थाय काकं सर्पं च तयोः अपराधसिद्धेः पूर्वमेव निष्पिष्टवती, सा शतवर्षाणाम् अनन्तरम् अपि तत्रैव आसीत्। यदा उन्मत्तः गजः नगरपथे बुद्धं प्रति धावितः, तदा सा संकोचं विना अग्रे अवतीर्णा।

यदि कृषकः कदापि प्रत्यहं कमलपुष्पैः स्निग्धवचनैः च सरः न गच्छेत्, तर्हि यदा संकटक्षणः अन्ततः समुपस्थितः, तदा स्वर्णकर्कटवत् विशालं दृढनिश्चयं प्राणिनम् आह्वातुं तादृशः बन्धः न भवेत्। तस्मिन् सख्ये कृषकेण न किमपि व्ययितं विना अवधानस्य सातत्यस्य च, प्रत्युपकारस्य कल्पनां विना। एषा एव निरुपाधिका अत्वरिता च दया, या कस्यापि संकटस्य पूर्वम् एव दत्ता, तया एकः रक्षकः तदैव सज्जः आसीत् यदा काकः सर्पश्च स्वप्रभातं प्रहाराय अचिनोत्।