पुनः प्रवृत्तस्य भिक्षोः उपाख्यानम्
पालित्रिपिटकस्य विकण्णकजातकम्, जातकसंख्या २३३, जातकटीकायां लिखितम् (विद्वद्भिः J.ii, 227 इति उद्धृतम्), भगवता बुद्धेन कस्मैचित् भिक्षवे प्रति उक्तं यः पूर्वत्यक्तान् विषयान् प्रति पुनः स्खलति स्म। भगवान् तं अवदत् यत् तृष्णा सर्वदा दुःखं प्रति नयति, तथा पूर्वजन्मकथां स्मारितवान् यत्र तृष्णामात्रेण नक्रः राजसरोवरतटे स्वप्राणं दत्तवान्।
स्वसरोवरस्य प्राणिनः प्रियं धारयन् राजा
पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः वाराणस्याः राजा आसीत्। सः स्वप्रासादभूमौ महत् सरोवरं धारयति स्म, मत्स्यकूर्मैः पूर्णं येभ्यः कालेन सः गाढं स्नेहं वर्धितवान्। सः जलसमीपे वादनं आरब्धवान्, कालेन च मत्स्यकूर्माः तत् श्रुत्वा संगतुं शिक्षितवन्तः। ते विश्वसनीयपालकं प्रति इव तस्य ध्वनेः समीपं गतवन्तः।
भोजनघण्टा भूतः डिण्डिमः
भोजनं सुलभं विश्वसनीयं च कर्तुं राजा प्रत्येकं भोजनकाले डिण्डिमं वादयितुम् आरब्धवान्। मत्स्यकूर्माः इमं सङ्केतं तथैव सुलभतया शिक्षितवन्तः यथा वादनं शिक्षितवन्तः, तत् श्रुत्वा तत्क्षणमेव जलोपरि उद्भूताः, स्वपोषकस्य हस्तात् कञ्चित् भयं विना।
तमेव सङ्केतं शिक्षितः शिकारी
तस्मिन्नेव जले निवसन् नक्रः इमं संगमं दृष्ट्वा सः अपि डिण्डिमध्वनौ आगन्तुम् आरब्धवान्। सः राजेच्छितं भोजनं न प्रति, अपि तु मत्स्यकूर्मान् स्वयं प्रति आगच्छति स्म, ये केवलं विश्वासेन जलतटे प्रतीक्षमानं प्रति सरलतया तरन्तः शिक्षिताः आसन्।
विश्वासघातं अनुवर्तितुं अनिच्छुः राजा
यः सङ्केतः स्वप्राणिनां रक्षार्थं पोषणार्थं च अभिप्रेतः आसीत् सः अधुना तेषां विरुद्धं एव उपयुज्यते इति ज्ञात्वा राजा नक्रं शूलेन विध्यापयितुम् आदिष्टवान्। सः एकं पशुं तं विश्वासं दुरुपयोक्तुं अनुमतवान् न, यं सः चिरकालं स्वयं सरोवरस्य अन्यनिवासिनां च मध्ये निर्मितवान्।
किञ्चित्कालमात्रं क्रीतं पलायनम्
शूलेन विद्धः नक्रः तत्रैव समर्पणं न कृत्वा, स्वक्षतं सह गृहीत्वा मुक्त्वा गभीरजलं प्रति पलायितवान्। किन्तु क्षतिः सम्यक् अधिका आसीत् यत् सः अनारोग्यं प्राप्तवान्, नक्रः च न बहुकालानन्तरं मृतः। सः स्वकुतन्त्रात् किमपि न लब्धवान् केवलं मन्दं अधिकपीडाकरं अन्तं यत् सः अन्यत्र सरलतया शिकारं कुर्वन् प्राप्तव्यात् अधिकम्।
यस्य कस्यापि भोजनस्य मूल्यात् अधिकं व्ययितं मरणम्
नक्रः यत् इच्छितवान् तत् कदापि जटिलं न आसीत्: स्वयं प्राप्यात् सुलभतरं शिकारं, मृदुतरोद्देश्यार्थं निर्मितस्य सङ्केतस्य दुरुपयोगेन लब्धम्। तस्य स्थाने यत् सः प्राप्तवान् तत् एकं क्षतं यत् सः तरणेन त्यक्तुं न शक्तः, मरणं च यत् केवलं सः स्वयं सुरक्षितम् इति विश्वसितवान् इति पश्चात् एव आगतम्।
एकस्मात् निमग्नशिकारिणः उद्धृतं बुद्धस्य उपदेशम्
भगवान् कथां समापयन् पुनःप्रवृत्तं भिक्षुं स्पष्टं अवदत् यत् तृष्णा एव, न किमपि अधिकं विचित्रं तृष्णामात्रात्, नक्रस्य मरणं कारितवती। सा एव आकर्षणशक्तिः या कञ्चित् प्राणिनं स्वयम् अनर्जितं सुलभं लाभं प्रति आकर्षति, मनुष्यं अपि तथैव निश्चयेन क्षतं प्रति नेतुं शक्नोति। तत् क्षतं यत् कोऽपि कदापि आगच्छत् इति न पश्यति यावत् तत् तं पूर्वमेव परिवेष्टितवत्।
एकस्मात् राजसरोवरात् अधिकं स्थितः उपदेशः
इयं कथा भिक्षवे यत् दत्तवती तत् कदापि कस्यापि एकस्य सुखस्य विरुद्धं चेतावनी न आसीत्, अपि तु स्मारणं यत् तृष्णा स्वसह मूल्यं पूर्वमेव अल्पशः घोषयति। नक्रः केवलं डिण्डिमं संगच्छतः मत्स्यान् च श्रुतवान्; सः तटे सज्जीकृतं शूलं कदापि न श्रुतवान्। सः एव अन्तरः, तृष्णा क्षणे यत् प्रकटीकरोति तस्य च आगामिमूल्यविषये यत् गूहति तस्य मध्ये, यं भगवान् अनिश्चितं भिक्षुं स्वयमेव अनिश्चिते हृदये अवगन्तुम् इच्छति स्म।
कुतः राजस्य सरोवरं प्रति कृपा तस्य न्यायेन समं महत्त्वपूर्णा आसीत्
राजा कदापि केनापि प्राणिना यः केवलं क्षुधया स्वसरोवरं समीपगच्छति तं दण्डयितुं न उद्यतवान्; नक्रः तस्मिन्नेव जले सत्यतया शिकारं कुर्वन् तस्य क्रोधं कदापि न आकर्षितवान् स्यात्। यत् तं उद्विजितवत् तत् आसीत् सचेतनः दुरुपयोगः तस्य विश्वासस्य यं सः स्वरक्षणासमर्थक्षुद्रप्राणिनां हितार्थं निर्मितवान्। नक्रः तं विश्वासं केवलम् अनादृत्य न, अपि तु शस्त्रं प्रति परिणमितवान्। शूलः कदापि वास्तवतया मत्स्यविषये भोजनविषये वा न आसीत्। सः स्वाभाविकः परिणामः आसीत् यत् सद्भावेन निर्मितं वस्तु अन्यस्य हितार्थं सुविधाजनकं पाशमात्रं इव व्यवहृतम्।
ज्ञातव्य-विशेषः
अस्य कथायाः नामकरणं कुर्वन् कण्टकितशस्त्रं 'विकण्णकः' वस्तुतः राजादेशेन नक्रस्य पृष्ठे प्रक्षिप्तं शूलम् अस्ति, न तु मत्स्यबडिशम् — विश्वासघातस्य विरुद्धं राजस्य न्यायशस्त्रम् एव।
नक्रस्य विनाशः रसलोभेन गृहीतेन आमिषेण न अभवत्; अपि तु राजेन मत्स्यकूर्माणां विश्वासार्थं शिक्षितस्य डिण्डिमसङ्केतस्य दुरुपयोगेन एव अभवत्।
इन्द्रियद्वारस्य रक्षणस्य (इन्द्रियसंवरस्य) बौद्धसाधनायाः महत्वं प्रतिपादयति, यतः तृष्णा आगामिनं मूल्यं अन्धीकरोति, यथा नक्रः तटे सज्जितं शूलं न अपश्यत्।
भगवतः अन्त्योपदेशः तृष्णां हृदये विद्धं कण्टकितबाणेन तुलयति — सकृत् विद्धं अनिवार्यं भवति, यथा नक्रः मृत्युपूर्वं गभीरजले नीतं व्रणं त्यक्तुं न शक्तः।
न्यायप्रियस्य राजत्वेन बोधिसत्त्वस्य भूमिकां प्रकाशयति, यः सामान्यं क्षुधां न, अपि तु विश्वासघातं दण्डितवान्, एकं सरोवरवृत्तं चलितभिक्षोः स्थायि धर्मोपदेशं कृतवान्।
प्रज्ञाविषयकाः अधिककथाः
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता