विषवन्तजातकम् — सर्पस्य सत्यसङ्कल्पः वैद्यश्रेष्ठश्च

पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्या ६९ इयं बुद्धेन सारिपुत्रस्य व्रतविषये कथिता, यः बुद्धस्य द्वौ प्रधानशिष्यौ अन्यतमः आसीत्। यदा विहारे भिक्षवः पूपान् विभजन्ति स्म, तदा अनुपस्थितेभ्यः सहचरेभ्यः शेषभागः स्थाप्यते स्म। एकदा कश्चित् तरुणः भिक्षुः विलम्बेन आगत्य सारिपुत्रेण स्वभागः पूर्वमेव भक्षितः इति अपश्यत्। तस्य स्पष्टः खेदः सारिपुत्रं प्रेरयामास यत् सः जीवनपर्यन्तं पूपान् न स्पृशेत् इति व्रतम् अकरोत्। बुद्धः अवदत् यत् सारिपुत्रः यत् सकृत् त्यक्तं तत् पुनः न गृह्णाति, स्मृत्वा च पूर्वजन्मकथां यस्यां तस्यैव अभग्नसङ्कल्पस्य मृत्युभयेन परीक्षा अभवत्।

वाराणस्यां पुरा ब्रह्मदत्तनृपस्य शासनकाले बोधिसत्त्वः अतुल्यख्यातिः वैद्यः आसीत्। सः प्रतिविषेषु शल्यक्रियासु सर्पविषस्य गुप्तौषधेषु च अप्रतिमं नैपुण्यं धारयति स्म, यत् अन्ये वैद्याः न प्राप्नुयुः।

एकस्मिन् प्रभाते गुल्मेषु शाखाः छिन्दन् ग्रामीणः कृष्णेन मारकेण सर्पेण दष्टः, अचिरेण च सः आक्षेपैः पतितः। तस्य रुदन्तः ज्ञातयः तं बोधिसत्त्वस्य आश्रमं प्रति एव वहन्ति स्म, विषस्य कार्यसमाप्तेः पूर्वं यत्किञ्चित् प्रतीकारं प्रार्थयमानाः।

प्रधानवैद्यः व्रणं परीक्ष्य अवगतवान् यत् विषं हृदयसमीपं प्राप्तम् अस्ति। सः समवेतेभ्यः जनेभ्यः अवदत् यत् एवंविधस्य दंशस्य प्रतीकारे द्वौ निश्चितौ उपायौ स्तः — स्वीयानि औषधानि प्रयोक्तुं वा, दंशकर्तारं सर्पम् आहूय व्रणात् विषम् आकर्षयितुं प्रेरयितुं वा। व्याकुलाः ज्ञातयः सर्पाह्वानाय सत्वरं प्रार्थयन्ति स्म।

स्वमन्त्रबलेन बोधिसत्त्वः सर्पम् आजुहाव; सः अनिच्छया प्राङ्गणे सर्पन् समागच्छत्। सः स्पष्टं जानाति स्म यत् किमर्थम् आहूतः अस्ति, तथा यत् किं तस्मात् अपेक्ष्यते तस्य सहकारं कर्तुं सः न इच्छति स्म।

वैद्यः गभीरं गर्तं खानयित्वा ज्वलद्भिः खदिराङ्गारैः पूरयामास। ततः सः सर्पं प्रत्यक्षम् आह्वयत्: मनुष्यस्य मांसात् विषं पुनः आकर्षय, अन्यथा प्रत्याख्यानस्य स्थाने स्वशरीरम् अङ्गारगर्ते निपातय।

सर्पः प्रज्वलद्भिः ज्वालाभिः स्थिरं दृष्ट्वा उवाच यत् स्वकुलस्य कोऽपि प्राणी यत् विषं प्राक् उद्गीर्णं तत् स्वोदरं प्रति पुनः कदापि नाकर्षत्। सः घोषितवान् यत् स्वोद्गीर्णं पुनः गिलित्वा अपमाने जीवनात् भट्यां भस्मीभावः श्रेयान् भविष्यति इति।

निर्भयेन सङ्कल्पेन सर्पः अङ्गारान् प्रति अग्रे अचलत्, केवलं वाक्यमात्रेण प्रभावार्थं न, अपि तु स्वोक्तं सत्यं कर्तुं प्रस्तुतः। गर्तस्य तापः पदे पदे समीपं प्राप्यमाणेऽपि सः किञ्चिदपि सङ्कोचं न दर्शितवान्।

सरीसृपस्य अचलसत्यनिष्ठया विस्मितः बोधिसत्त्वः हस्तक्षेपं कृत्वा, ज्वालां प्रविशतः पूर्वमेव सर्पं तटतः आकृष्टवान्। सः अनावश्यके मरणे सिद्धान्तकर्म परिसमापयितुं न सम्मतः अभवत्।

ततः वैद्यः स्वप्रतिविषं प्रदाय ग्रामीणं विषात् सम्पूर्णतया निरामयं कृतवान्, यत् तं प्रायः मारयितुम् अप्रवर्तत; सर्पं च 'कदापि अन्यप्राणिनं मा हिंसेः' इति उपदेशेन मोचितवान्।

कथायाः अन्ते बुद्धः अचलं सर्पं सारिपुत्रेण सह अभिज्ञातवान्। यः अभिप्रायेण सकृत् त्यक्तं पुनः न स्वीकरोति, स एव गुणः यः एकं सर्पं विषापेक्षया अग्निम् अभिलषितवान्, सः एव अभिन्नः सङ्कल्पः यं सारिपुत्रः शताब्दीषु पश्चात् पूपविषयकसामान्यव्रते दर्शितवान्, यत् नाटकीयं नासीत्।

एषा कथा केवलं सर्पदंशविषये शिक्षां न परिरक्षितवती। सा दर्शितवती यत् एकं तत्त्वं यदा यथार्थतः स्वीकृतं भवति, तदा तत् प्राणिनः निर्णयान् कियत् पूर्णतया नियमयति, यद्यपि तस्य धारणस्य मूल्यं बहिःस्थितानां दृष्टौ अतिविषमं प्रतीयते। पूपविषयकं व्रतं सर्पस्य विषाग्निविकल्पापेक्षया लघु इव प्रतीयते; किन्तु बुद्धः श्रोतॄन् दर्शयितुम् इच्छति यत् त्यागस्य परिमाणं कदापि मुख्यं नासीत्, अपितु मुख्यं तत् यत् स्वेच्छया पूर्वं परित्यक्तं तत् पुनः अग्रहणे अविचलितः प्रत्याख्यानः एव।