सुरुचिजातकम्

इयं सुरुचिजातकम्, खुद्दकनिकाये जातकग्रन्थस्य सङ्ख्या ४८९, या जातकट्ठकथायां — बुद्धस्य पूर्वजन्मनां महति पालिव्याख्यायाम् — सुरक्षिता अस्ति।

तक्षशिलाविश्वविद्यालये छात्राणां मध्ये द्वौ राजकुमारौ घनिष्ठौ सुहृदौ अभवताम्। एकः सुरुचिः, यः विदेहराज्यस्य मिथिलायाः उत्तराधिकारी आसीत्। अपरः ब्रह्मदत्तः, यः वाराणस्याः उत्तराधिकारी आसीत्। स्वस्वराज्याय प्रस्थानात् पूर्वं तौ प्रतिज्ञां कृतवन्तौ — यदि तयोः एकस्य पुत्रः अपरस्य च पुत्री भवेत्, तर्हि तयोः सन्तानौ परस्परं विवहेताम्। कालेन उभौ अपि स्वपितुः पदम् अन्वभूताम्। वाराणसीराजस्य ब्रह्मदत्तस्य सुमेधा नाम्नी पुत्री आसीत्, या प्रज्ञया निर्मलेन च आचरणेन प्रख्याता आसीत्। पुरातनीं प्रतिज्ञां स्मरन् राजा सुरुचिः तस्याः करं याचितवान्।

राजा सुरुचिः प्रतिज्ञां कृतवान् यत् सः सुमेधां विना अन्यां न वरिष्यति। “बहुभिः भार्याभिः मे किं प्रयोजनम्?” इति सः अपृच्छत्। अतिमहता हर्षेण तयोः विवाहः सम्पन्नः। राजा स्वप्रतिज्ञां निष्ठया पालयामास, द्वितीयां भार्यां स्वीकर्तुं सर्वेषां दबावानां प्रतिरोधं कृतवान्। तथापि वर्षाणि वर्षेभ्यः अतीतानि — जातकस्य स्वगणनानुसारं दशसहस्रवर्षाणि — न च तयोः पुत्रजन्म अभवत्। कालेन समग्रं राज्यम् उत्तराधिकारिणः कृते चिन्तितम् अभवत्।

स्वपत्युः प्रजानां शान्त्यर्थं राज्ञी सुमेधा स्वयम् एकसहस्रं कुलीनकन्याः चित्वा राज्ञे सुरुचये भार्यारूपेण समर्पितवती। तथापि पुत्रः न जातः। सा तं दानं पुनः पुनः कृतवती। कथानुसारं चत्वारिंशत्सहस्रवर्षेषु षोडशसहस्रं भार्याः राजप्रासादं प्रविष्टाः, तथापि विदेहस्य सिंहासनम् उत्तराधिकारिहीनम् एव अतिष्ठत्।

अन्ततः सुमेधा अवगतवती यत् न कोऽपि मानवोपायः योग्यम् उत्तराधिकारिणम् आह्वातुं शक्नोति, केवलम् अखण्डं शीलम् एव तम् आकर्षितुं शक्नोति। पुण्यदिने सा अष्टाङ्गम् उपोसथव्रतं स्वीकृतवती, स्नानं कृतवती, शुद्धं श्वेतवस्त्रं धृतवती, स्वाचारं विचारयन्ती ध्यानस्थिता अभवत्। ततः गम्भीरां सत्यक्रियां (सच्चक्रियाम्) उच्चारितवती यत्, यदि सत्यम् अस्ति यत् अस्मिन् गृहे आगमनात् अहं मनसा कर्मणा च स्वपत्युः प्रति निष्ठावती अस्मि, मम शीलं च लेशमात्रम् अपि अकलङ्कितं रक्षितम् अस्ति, तर्हि तस्य सत्यस्य बलेन विदेहाय योग्यः पुत्रः प्रदीयताम्।

तस्याः प्रतिज्ञायाः तेजः त्रयस्त्रिंशद्देवलोकं यावत् प्रसृतम्, यत्र देवराजस्य शक्रस्य श्वेतप्रस्तरमयं सिंहासनं तस्य अधः तप्तम् अभवत्। पृथिव्यां महापुण्यवतः आत्मनः आवश्यकता अस्तीति ज्ञात्वा शक्रः वृद्धतापसरूपेण अवतीर्य सुमेधायाः जीवनविषये प्रश्नान् अपृच्छत्। सा विस्तरेण प्रत्युत्तरं ददौ, स्वपतौ भक्तिम्, परिजनेषु दयाम्, उपवासस्य सावधानं पालनं च वर्णयन्ती। सन्तुष्टः शक्रः स्वरूपं प्रकाश्य प्रतिज्ञां कृतवान् इति — राजवंशजः, तेजस्वी, प्रज्ञावान्, विदेहस्य धर्मिष्ठः उत्तराधिकारी च शीघ्रम् एव तव पुत्रः भविष्यति।

स्वर्गं प्रत्यावृत्य शक्रः तादृशजन्मार्थं सज्जं देवम् अन्वेषितवान्, नाळकारनामानं तरुणं देवम् अलभत। पूर्वमानवजन्मनि नाळकारः साधारणं पर्णकुटीरं निर्मितवान्, सप्त प्रत्येकबुद्धेभ्यः त्रीणि चीवराणि च दत्तवान्। तस्य लघुः निःस्वार्थः दानः त्रयस्त्रिंशद्देवलोकं प्रति तं नीतवान्, सः अधुना उच्चतरजन्मनि परिपक्वतायै सज्जः आसीत्। शक्रस्य आमन्त्रणेन नाळकारः सुमेधायाः गर्भे अवतर्तुं सम्मतः अभवत्।

यथासमयं सुमेधा तप्तसुवर्णसदृशतेजस्विनं पुत्रं प्रासूत, तस्य नाम महापनादः इति अकरोत्। चिरप्रतीक्षितम् उत्तराधिकारिणं प्राप्य विदेहजनाः हर्षिताः अभवन्। ते तस्य पालनाय उपहारान् आनिन्युः, एतत् राजकुमारस्य पोषणे उपयोक्ष्यते इति वदन्तः।

यदा राजकुमारः महापनादः षोडशवर्षीयः अभवत्, शक्रस्य सिंहासनं पुनः तप्तम् अभवत्। सः देवशिल्पिनं विश्वकर्माणम् आहूय आदिष्टवान् यत् तरुणराजकुमारार्थम् अर्धयोजनविस्तृतः पञ्चविंशतियोजनोच्चः प्रासादः सर्वथा बहुमूल्यरत्नैः निर्मीयताम्। विश्वकर्मा राजगृहकाररूपेण अवतीर्य, स्वयष्टिना भूमौ एकवारं प्रहृतवान्, तत्क्षणमेव तत्र सप्तभूमिकः मरकतमणिप्रभः प्रासादः समुत्थितः।

प्रासादस्य प्रतिष्ठा, राजकुमारस्य राज्याभिषेकः, तस्य विवाहश्च — त्रीणि एकत्र उत्सवेन आचरितानि। द्वे अपि राज्ये समवेत्य सप्तवर्षाणि यावत् उत्सवं कृतवत्यौ। सर्वप्रकाराः कलाकाराः राजकुमारस्य महापनादस्य समक्षम् आनीताः, तथापि तस्य मुखं कदापि न परिवर्तितम्। द्वौ प्रसिद्धौ इन्द्रजालिकौ, भण्डुकण्णः पण्डुकण्णश्च, सामान्यकौशलातीतानि कृत्यानि प्रदर्शितवन्तौ। एकः सभासमक्षम् आम्रवृक्षम् उदपादयत्, तस्य शाखासु आरुरोह, वैश्रवणस्य अदृश्यैः अनुचरैः गृहीतः अङ्गप्रत्यङ्गेषु छिन्नः, खण्डशः पातितः च — केवलं पुनः अखण्डरूपेण उत्थाय पुनः नृत्यितुम्। द्वितीयः स्वसमग्रं गणं प्रचण्डाग्नेः मध्येन चालितवान्, नवपुष्पवस्त्राणि धृत्वा नृत्यन् उत्थितश्च। सर्वेषां विस्मयकारिणां कृत्यानां मध्ये कोऽपि कृत्यः राजकुमारस्य मुखे लेशमात्रम् अपि भावं जनयितुं न शक्तः।

अन्ततः शक्रः स्वयं स्वर्गात् नर्तकं प्रेषितवान्, यत् कर्म कोऽपि मानवकलाकारः कर्तुं न शक्नुयात्, तत् प्रदर्शितवान्। तत् अर्धशरीरनृत्यम् इति उच्यते स्म। एकः हस्तः, एकः पादः, एकं नेत्रम्, एका च दन्तः स्वयमेव चलन्ति स्म, कम्पन्ते स्म, नृत्यन्ति स्म च — यथा नर्तकस्य समग्रं शरीरं द्विधा छिन्नं स्यात्, तत्र केवलम् अर्धम् एव जीवति स्म। एतस्य अद्भुतचमत्कारस्य दर्शनेन राजकुमारः महापनादः अन्ततः किञ्चित् स्मितम् अकरोत्। सप्तवर्षेषु प्रतीक्षमाणा समग्रा सभा अनिवार्यहासे प्रस्फुटिता, यत् कोऽपि निवारयितुं न शक्तवान्।

भगवान् बुद्धः एतत् सर्वम् इतिवृत्तं श्रावस्त्याः समीपे मिगारमातुः प्रासादे निवसन् अकथयत्, यदा उपासिका विशाखा तस्मात् अष्ट वरदानानि प्राप्तवती। सः अवदत् — न प्रथमवारम् एव तस्याः सदाचारस्य एतादृशं फलं प्राप्तम्। तस्मिन् प्राचीने जन्मनि तस्याः अखण्डं शीलम् अपि विदेहवंशाय राजपुत्रम् आकृष्टवत्। सभायै अभिज्ञानं पूर्णं कृतवान्। भद्दजिः राजकुमारः महापनादः आसीत्; विशाखा महारानी सुमेधा आसीत्; आनन्दः शिल्पी विश्वकर्मा आसीत्; अहं स्वयं देवराजः शक्रः आसम्।

पीढ्यः अतिक्रम्य, तादृशः प्रासादः गङ्गाजले निमग्नः अभवत्, मत्स्यैः मण्डूकैः च विना सर्वैः विस्मृतः, ये तत्र निवसितुम् आगताः। ततः स्थविरः भद्दजिः, यः पूर्वं स्वयं राजकुमारः महापनादः आसीत्, भगवतः भिक्षूणां च समक्षम् एकेन अङ्गुलिमात्रेण तं प्रासादं पुनः प्रकाशं प्रति उन्नीतवान्, येन पूर्णतः स्थिरस्य चित्तस्य प्रभावः प्रदर्शितः, यथा महापनादजातके उक्तम्।