महापनादजातकम्

भद्दिय नगरे एकः धनिकवणिक्पुत्रः बुद्धस्य उपदेशं श्रुतवान्। हृदयस्य गहनतमे भागे चालितः सः गृहजीवनं त्यक्त्वा भिक्षुसङ्घे प्रविष्टः, भद्दाजि इति भिक्षुनाम्ना। सः विपश्यनायां पूर्णोत्साहेन समर्पितः अभवत्। अचिरेण सः अर्हत्त्वं प्राप्तवान् (तृष्णाजन्मभ्यां पूर्णतया मुक्तस्य अवस्था), तेन सह च ऋद्धयः (उच्चाः मनोविभूतयः) प्राप्ताः, याः पालिपिटकं गाढसमाधेः फलत्वेन अभिलिखति।

कतिपयकालानन्तरं बुद्धः महता भिक्षुसङ्घेन सह कोटि नाम्नि ग्रामं प्रति प्रस्थितः। मार्गः गङ्गायाः विस्तीर्णेन भागेन सह गच्छति स्म। सङ्घे जलं सन्तरति सति बुद्धः नद्याः तले किं निगूढं तिष्ठति इति सम्यक् जानाति स्म। सः भद्दाजिं स्थविरं पृष्टवान् यत् स प्राचीनकाले तत्र निमग्नं प्रासादं स्मरति वा, यः युगान्तरेषु जलधाराया अधः विस्मृतः पतितः आसीत्।

स्वस्य ऋद्धिबलेन भद्दाजिः नद्यां हस्तं प्रसार्य गतः। सः प्राचीनं जलनिमग्नं प्रासादम् उत्थाप्य जलात् बहिः आनीतवान्, तस्य समग्रं भारम् एकस्याम् अङ्गुल्याम् सन्तुलय्य। मत्स्याः, कूर्माः, जलसर्पाः, मण्डूकाश्च तस्य जलप्लावितेषु कक्षेषु चिरकालात् स्वगृहं कृतवन्तः। प्रकाशे उत्थितस्य तस्य गवाक्षेभ्यः द्वारेभ्यश्च ते लुठन्तः पतिताः। समग्रस्य सङ्घस्य समक्षं सः तं प्रासादं योजनमात्रम्, ततः द्वे योजने, ततः त्रीणि योजनानि वायुमार्गे उन्नीतवान्, प्राचीनम् आश्चर्यं प्रवाहस्य उपरि निलम्ब्य धारयन्। यदा बुद्धः “पर्याप्तम्” इति अवदत्, तदैव सः तं पुनः तरङ्गाधः निमज्जितुम् अनुमतवान्।

दृष्टेन आश्चर्येण अभिभूताः भिक्षवः बुद्धं पृष्टवन्तः यत् एतत् कस्य प्रासादः आसीत्, तस्य कथा का च इति। बुद्धः अवदत् यत् एषः महापनादराजस्य राजप्रासादः आसीत्, यत्र स राजा स्वयम् अवसत्। सङ्घस्य समक्षं तस्य सत्यतायाः पुष्ट्यर्थं सः इमान् श्लोकान् अभाषत, ये पुण्येन उत्थापितं वासं वर्णयन्ति, यत् मानवहस्तैः निर्मितं यत्किञ्चिदपि अतिक्रामति। षोडशविस्तारः, सहस्रधनुर्मितः उन्नतः, मानपरिमाणज्ञैः गणितः पञ्चविंशतियोजनपरिमितः च सुवर्णमयः सभागृहः आसीत्; तस्य शतभूमयः जीवन्तमरकतहरितैः ध्वजैः अलङ्कृताः आसन्। तत्र षट्सहस्रवादकाः सप्तगणेषु विभक्ताः एकदा अविरामं वादनं नृत्यं च कृतवन्तः।

ततः बुद्धः समवेतेभ्यः भिक्षुभ्यः वृत्तान्तं पूरितवान्— “भद्दाजे, यः राजा अस्याः नद्याः अधः निमग्नः दृष्टः, सः त्वमेव दीर्घतरे अतीते जन्मनि आसीः। अहं स्वयं च तस्मिन् एव जन्मनि देवराजः शक्रः आसम्, यः तस्य राज्ञः पार्श्वम् आगत्य तत्र तं सेवितवान्।” एतेन जन्मनः परिचयः स्पष्टीकृतः। भद्दाजिः महापनादराजः आसीत्, बुद्धः स्वयं शक्रः आसीत्।

जातकट्ठकथा पालिपिटकस्य जातकग्रन्थस्य महती व्याख्या अस्ति। सा इमं प्रसङ्गं जातकसङ्ख्या २६४ (खुद्दकनिकायः, तिकनिपातः, अर्थात् “त्रयाणां ग्रन्थः”) इति मुख्यतया भद्दाजि स्थविरस्य ऋद्धिचमत्कारस्य पृष्ठभूमिरूपेण उपस्थापयति। एषा महापनादराजस्य समग्रजीवनस्य इतिहासरूपेण न प्रस्तुता। तस्याः अन्तिमाः त्रयः श्लोकाः केवलं बुद्धस्य स्वीयवचनेन पुष्टिं कर्तुं सन्ति यत् निमग्नः प्रासादः तथा तत्र पूर्वं वसन् बालराजा वास्तविकौ आस्ताम्। भद्दाजेः सिद्ध्या सभा तस्य दूरयुगस्य एकं खण्डं स्वनेत्रैः दर्शितवती। व्याख्यायां स्वयमेव स्पष्टम् उक्तं यत् कथायाः शेषभागः अन्यत्र अस्ति। महापनादः कथं जातः, तस्य दीप्तिमान् प्रासादः प्रथमं शक्रस्य स्वाज्ञया कथम् उत्थितः, तथा च युवराजरूपे तस्य राजदरबारः सप्तवर्षाणि परिश्रमं कृतवान् यावत् कोऽपि तं हसयितुं न शक्तवान् — एतत् सर्वं मिथिलायाः राजा सुरुचेः जन्मकथायां सुरुचिजातके पूर्णतया कथितम् अस्ति।

समग्रस्य इतिहासस्य अभावेऽपि एषः प्रसङ्गः स्वकीयां शान्तां शिक्षां वहति। यः प्रासादः षट्सहस्रवादकैः परिपूर्णः, मरकतस्य शतभूमिभिः अलङ्कृतः आसीत्, सः साधारणैः शिल्पिभिः अनुकर्तुम् असाध्यः पुण्येन उत्थापितः आसीत्। कालान्तरे सः साधारणायां नद्यां निमग्नः अभवत्। सः मण्डूकानां जलसर्पाणां च आवासः अभवत्, तटे चलतां कस्मैचित् अपि अज्ञातः। केवलं एकस्य भिक्षोः शुद्धं चित्तं तं क्षणमात्रं सूर्यप्रकाशं प्रति उन्नीतवान्। यत् पुण्यं तं एतादृशम् उच्चतां नयति, तत् कालः पुनः जले प्रत्यानयति। केवलं बुद्धेन उपदिष्टा मुक्तिः पुनः न निमज्जति।