मच्छ जातकम्

इयं कथा पालित्रिपिटकस्य प्रथमग्रन्थे एकनिपाते जातकसंख्या ७५ इति अभिलिखिता अस्ति, तस्य गद्यभागः जातकट्ठवण्णनायां सुरक्षितः अस्ति। कोसलदेशे जेतवनसमीपे बोधिसत्त्वः एकदा उर्वरधान्यक्षेत्रैः परिवृते गभीरे पद्मसमाच्छादिते सरोवरे निवसतां स्वादुजलमत्स्यानां विशालयूथस्य राजा रूपेण जातः। सः महाकायः सौम्यस्वभावः च आसीत्, जलशैवालेन जलकुम्भ्या च एव कठोरनियमेन जीवति स्म, लघुमत्स्यान् जलकीटान् जीवितं किमपि प्राणिनं च भक्षयितुम् अस्वीकुर्वन्। एषा अहिंसाप्रतिज्ञा सः तस्य प्रजातेः राजा भूत्वापि अपालयत्, यत्र अन्ये मत्स्यराजाः बलेन शासयेयुः। तस्य प्रजाः, सरोवरं सहभुञ्जानाः असंख्याः लघुमत्स्याः, स्वराजेन भक्षिताः भविष्यामः इति भयं विना तस्य शासने निवसन्ति स्म; इयं व्यवस्था जातकम् अनावृष्टेः आरम्भात् पूर्वमेव उल्लेखनीया इति उपस्थापयति।

राष्ट्रे अभूतपूर्वया भीषणतया गुरुतरा अनावृष्टिः समाजगाम। मासान् यावत् तेजोमये गगने कोऽपि मेघः नाभवत्। शस्यानि म्लानानि अभवन्, कूपाः शुष्काः अभवन्, सरोवरश्च दिने दिने वाष्पीभूतः यावत् दीप्तिमत् जलं स्फुटितायां पङ्कभूमौ परिणमत्। मत्स्याः तप्तस्य पङ्कस्य उथलेषु पल्वलेषु निरुद्धाः अभवन्।

गृध्राः श्येनाः बकाः काकाश्च सहस्रशः कर्दमतटेषु समवेताः अभवन्। प्रत्यहं प्रभाते पक्षिणः चञ्चूः पङ्के निक्षिप्य मत्स्यान् उत्पाट्य जीवन्त एव भक्षयन्ति स्म। सूर्यः निर्दयतया तपति स्म, पङ्कः उत्कलति स्म, शेषाः मत्स्याः निश्चितवधं प्रतीक्षमाणाः वेदनया हाँफन्ति स्म। बोधिसत्त्वः स्वयम् अपि स्वप्रजाभिः समम् एव निरुद्धः अनावृतश्च आसीत्; तस्य महाकायः राजपदं च तानि चञ्चूपुटानि निवारयितुं न समर्थे आस्ताम्, यानि तस्य अर्धदैर्घ्यान् मत्स्यान् अपि विदारयन्ति स्म; स्वस्य तेषां वा रक्षायै सामान्यः उपायः तस्य समीपे न अवशिष्टः आसीत्।

स्वज्ञातिविनाशं दृष्ट्वा बोधिसत्त्वः अपारया करुणया द्रवितः अभवत्। वाष्पायमानात् कृष्णात् पङ्कात् शिरः उत्थाप्य सः प्रज्वलितं गगनं दृष्ट्वा गम्भीरां सत्यक्रियां कर्तुं सङ्कल्पितवान्, घोषणां या बौद्धवैदिकपरम्परयोः उभयोः शक्तिः कस्यापि अनुष्ठानस्य अथवा अर्पणस्य अपेक्षया पूर्णतया वक्तुः स्वसञ्चितगुणे आश्रिता अस्ति।

निर्मलेन अविचलेन च चित्तेन महामत्स्यः वृष्टिमेघविधाता पर्जन्यदेवम् पज्जुन्नं सम्बोधयति स्म, यः वैदिकपरम्परायाम् अपि पर्जन्यरूपेण प्रसिद्धः अस्ति: “हे पज्जुन्न, गर्ज! कौवानां मत्स्यभोजनं विनाशय, काकं शोकं प्रापय; मां मम ज्ञातीन् च दुःखात् मुञ्च!” ततः सः स्वां सत्यक्रियाम् अकरोत्: यत् सः कदापि चावलदानातुल्यम् अपि मत्स्यं न अभक्षयत्, न च कस्यापि प्राणस्य जीवितम् अहरत्, अनेन सत्यबलेन देवः वृष्टिं प्रेषयेत् इति।

तत्क्षणमेव नीलं गगनं गाढबैंगनीवर्णे निमज्जत्। उन्नताः झञ्झावाताः चतुर्दिशासु त्वरितं समागच्छन्। विद्युत् गगनं विदारयति स्म, बधिरकारिणी गर्जना पर्वतान् कम्पयति स्म। शीतलायाः मुसलधारवृष्टेः स्तराः भुवि पतन्ति स्म, शुष्कान् प्रान्तरान् प्लावयन्तः सरोवरं चोच्छलनं यावत् पूरयन्तः। हिंस्राः पक्षिणः आतङ्केन विकीर्णाः अभवन्, मत्स्याः पुनरुज्जीवितेषु गभीरेषु जलेषु आनन्देन तरन्ति स्म।

टीका इमां कथां बुद्धस्य स्वजीवनस्य एकेन प्रसङ्गेन संयोजयति: कोसले अनावृष्टेः समये शुष्कजेतवनसरोवरस्य सोपानेषु स्नानार्थं स्थितः बुद्धः वृष्टिम् अनुभवत्; तत्पश्चात् एव, यदा भिक्षवः धर्मसभायां तस्य करुणायाः प्रशंसार्थं समवेताः, तदा सः इमं जातकम् आख्यातवान्। बौद्धसाहित्ये इयं कथा सत्यक्रियायाः प्रामाणिकं दृष्टान्तरूपेण गण्यते: वास्तविकात् अविच्छिन्नात् अहिंसाजीवनात् उच्चारिता सत्यक्रिया, या परम्परया प्रार्थनायाः याचनायाः च अपेक्षया निरपेक्षतमा मन्यते। न तु एषा वर्षादेवतया स्वीक्रियमाणा अथवा निराकरणीया याचना, अपि तु सत्यम् एव एतावत् पूर्णतया मूर्तम् यत् प्राकृतिकं जगत् तदुत्तरं दातुं विकल्पहीनम् अस्ति।

भेदः अयं कथायाः पठनस्य रीतिं महत्त्वपूर्णां करोति: पज्जुन्नः मत्स्यराजस्य गुणं पुरस्कर्तुं निर्णयं न करोति, यथा कश्चित् देवः समर्पितभक्ताय अनुग्रहं प्रयच्छति; परम्परा तु सत्यम् एव कार्यकारी बलम् इति उपस्थापयति, भौतिकनियमः यथा प्रभावं बाध्यते तथा वृष्टिं बाध्यमानं, देवस्य भूमिका तस्य सत्यस्य स्वतन्त्रन्यायाधीशात् अधिकं तस्य सत्यस्य माध्यमरूपेण निकटतरा।