मणिचोरजातकम्

राजगृहे वेळुवने बुद्धः देवदत्तविषये भिक्षुभ्यः उपदिष्टवान्, यः पुनः तस्य प्राणहरणस्य षड्यन्त्रम् अकरोत्। “भिक्षवः,” सः अवदत्, “एषः प्रथमवारं न आसीत् यत् देवदत्तः मां हन्तुं प्रयतते— सः पूर्वमपि एकवारं प्रयतितवान्, परं असफलः अभवत्।” एवम् उक्त्वा सः अतीतस्य इमां कथाम् आख्यत्।

प्राचीनकाले यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां शासति स्म, तदा बोधिसत्त्वः नगरसमीपे निवसतः भूस्वामिनः गृहस्थस्य पुत्रत्वेन जातः। सः तेजस्वी पुरुषः अभवत्, पञ्चशीलेषु (हिंसा, चौर्य, मृषा, कामदुराचार, मादकद्रव्येभ्यः विरतिः इति गृहस्थानां मूलव्रतानि) दृढः, वृद्धमातापितृषु च भक्तः। सः समग्रे ग्रामप्रदेशे स्वस्य सत्यनिष्ठया सम्मानितः आसीत्, यद्यपि एतेषु प्राचीनेषु वृत्तान्तेषु प्रायशः इव तस्य नाम न सुरक्षितम्; सः केवलं गृहस्थः बोधिसत्त्वः इति स्मर्यते। तेन सुजाता नाम्नी कन्या पत्नीत्वेन वृता, या न केवलम् असाधारणतया सुन्दरी, अपि तु स्वपत्यै पूर्णतया समर्पिता, निष्कलङ्कशीलेन दूरं प्रसिद्धा च आसीत्।

एकदा गृहस्थः सुजाता च शकटेन वाराणसीं प्रति स्वश्वशुरयोः दर्शनार्थं एकत्र प्रस्थितौ। तयोः चित्रित-शकटं यदा प्रासादस्य अधः गच्छति स्म, तदा राजा ब्रह्मदत्तः स्वस्य अट्टालिकायां स्थितः सुजातां दृष्ट्वा अवैधकामस्य ज्वरेण गृहीतः। सः स्वामात्यम् आहूय पृष्टवान् यत् सा कस्य भार्या अस्ति। “देव,” अमात्यः उत्तरं दत्तवान्, “सा निर्दोषचरित्रस्य सदाचारी गृहस्थस्य वैधभार्या अस्ति।”

कामेन दग्धः राजा स्वगतम् अवदत्, “यावत् तस्याः पतिः जीवति, तावत् अहं नगरं मम विरुद्धम् अनुत्तेज्य तां ग्रहीतुं न शक्नोमि। तं अपसारयितुम् उपायः मया अन्वेष्टव्यः।” स्वस्य किरीटात् सः महान् मणिम् उद्धृतवान्, यः अस्याः जातकस्य नामदाता, मणिचोरः— ‘अपहृतः मणिः’— इति। सः तं गूढम् एकस्य सेवकाय दत्तवान्। सेवकः आदिष्टः यत् दम्पत्योः सुजातायाः पितरौ दर्शनार्थं गृहान्तः गतयोः सत्सु, गृहस्थस्य शकटे वस्तूनां मध्ये तं गूढं स्थापयेत्।

मणिः गूढः स्थापितः इत्यनन्तरं राजा आर्तनादम् अकरोत्, “मम किरीटमणिः अपहृतः! नगरद्वाराणि रुन्धत, गच्छन्तं प्रत्येकं शकटं परीक्षत!” रक्षकाः सावधानतया अन्विष्टवन्तः, यदा च गृहस्थस्य शकटं प्राप्तवन्तः, तदा जनतायाः समक्षं दीप्तं मणिम् आकृष्टवन्तः। कस्यापि अन्वेषणं विना, श्रवणम् अपि विना, राजा स्वदण्डम् उद्घोषितवान्— “एतं चौरं प्रत्येकस्मिन् चतुष्पथे पथि ताडयत! ततः दक्षिणद्वारात् बहिः तस्य शिरः छिन्धत!”

यदा घातकाः पतिं वधस्थानं प्रति कर्षन्ति स्म, तदा सुजाता स्वकेशान् मोचयित्वा अलङ्कारान् त्यक्त्वा उपहासकारिणां जनसमूहमध्ये रुदन्ती तस्य पृष्ठतः धावितवती। यत् पृथिव्यां कोऽपि शक्तिः पत्यै न्यायं दास्यति इति दृष्ट्वा सा उच्चे शिलायां आरुह्य मुखम् आकाशं प्रति उन्नीतवती। सा वेदनया आक्रन्दन् पृष्टवती यत् किं जगतः रक्षकाः देवाः सर्वथा तत् त्यक्तवन्तः, यत्र धर्मिष्ठः पुरुषः वध्यते, अपराधी राजा च मुक्तः भवति।

तस्याः विलापः त्रयस्त्रिंशद्देवलोकं प्राप्तः, यत्र शक्रस्य श्वेतमर्मरमयं सिंहासनं, पाण्डुकम्बलशिला, अग्निना दग्धम् इव तप्तम् अभवत्। शक्रः अधः दृष्ट्वा प्रचलितम् अन्यायं दृष्ट्वा तत्क्षणम् एव वाराणसीम् अवतीर्णः। स्वशक्त्या सः घातकान् समवेतं जनसमूहं च क्षणिकायां विभ्रान्तौ निक्षिप्तवान्। तस्मिन् क्षणे सः गृहस्थं राजकीये वाहने राजोचितरूपेण शरीरेण उत्थाप्य, मुकुटहीनं राजानं ब्रह्मदत्तं बन्दिनः कृते निर्दिष्टे स्थाने स्थापितवान्।

यदा विभ्रान्तिक्षणः अतीतः, घातकस्य प्रहारः आदिष्टः यथावत् अपतत्, तदा मिथ्याराज्यस्य अन्तः, न तु निर्दोषगृहस्थस्य जीवनस्य, दक्षिणद्वारात् बहिः तत्रैव अभवत्। जनसमूहः विस्मितः स्वस्य अत्याचारिणः पतनं, यत्र राजा स्थितवान् तत्र च दीप्तिमान् गृहस्थः अक्षतः स्थितः इति अपश्यत्। शक्रः नगरोपरि महिम्ना स्वं प्रकटितवान्, गृहस्थस्य उपरि अभिषेकजलं सिञ्चितवान्, तं वाराणस्याः राजानम् अभिषिक्तवान्, सुजातां च प्रधानमहिषीरूपेण घोषितवान्। तस्य धर्मिष्ठेन शासनेन राज्यं शेषजीवनपर्यन्तं सत्येन धर्मेण च समृद्धम् अभवत्।

कथां समाप्य बुद्धः भिक्षुभ्यः तस्याः जनानां परिचयं दत्तवान्— “तस्मिन् जन्मनि वाराणस्याः दुष्टः राजा देवदत्तः आसीत्, यथा अधुना अपि देवदत्तः एव अस्ति, धर्मिष्ठान् प्रति सर्वदा षड्यन्त्रं कुर्वन्। शक्रः अनुरुद्धः आसीत्। सुजाता, या वधयूपस्य पादे अपि दृढा अविचला आसीत्, अस्मिन् वर्तमानजन्मनि राहुलस्य माता आसीत्। यः सद्गृहस्थः अन्यायेन दण्डितः, सः अहम् एव आसम्।”

मणिचोरजातकं, पालिग्रन्थे क्रमाङ्कः १९४, दैवीन्यायस्य भ्रष्टनिर्णयस्य विरुद्धे विजयस्य स्पष्टतमेषु जातकचित्रेषु अन्यतमम् अस्ति। तस्य नाम न मिथ्यारोपितं गृहस्थं, अपि तु राज्ञः स्वकीयं किरीटमणिं सूचयति, यः स्वकीयस्य छलस्य साधनम् आसीत्— स्मारकरूपेण यत् अपराधस्य प्रमाणं यथा सहजतया प्राप्यते तथैव रोपितुं शक्यते। सुजातायाः दृढः शोकः, यः त्रयस्त्रिंशद्देवलोके शक्रस्य सिंहासनम् अपि तप्तं कर्तुं समर्थः आसीत्, दर्शयति यत् अन्यायविरुद्धः एकः निष्कपटः क्रन्दनः धर्मिष्ठानां दृष्टेः बहिः कदापि न भवति। कथा केवलेन उद्धारेन न, अपि तु भाग्यस्य विपर्ययेन समाप्यते, यत्र भ्रष्टः शासकः स्वयं निर्दोषाय यत् सज्जीकृतं तत् फलं प्राप्नोति।