स्वबन्धकं क्षमितवान् राजा

जेतवने कोसलराजस्य एकः अमात्यः ईर्ष्यालोः निन्दया कारागृहे निक्षिप्तः, ततः मुक्तः सन् भगवन्तं समीपम् आगतः। कारागारे स्थितः सः इतः निष्कपटतया साधनां कृतवान् यत् सः स्रोतआपत्तिफलं प्राप्तवान्। भगवान् तम् अवदत् यत् सः एकाकी नास्ति यः एवं अशुभात् शुभम् उद्धृतवान्; पुरातनाः प्राज्ञाः अपि समानं कृतवन्तः आसन्।

तस्मिन् पूर्वे काले बोधिसत्त्वः एकराजनाम्ना वाराणस्यां राज्यम् अकरोत्, न्यायेन शासन् यत् राजान्तःपुरे दुराचारे लग्नः मन्त्री अपि दण्डितः न, केवलं निर्वासितः अभवत्। तस्मिन् निर्वासिते मन्त्रिणि क्षोभः स्थितः, सः कोसलराजस्य दब्बसेनस्य सेवायां गत्वा विश्वसनीयः अमात्यः अभवत्। तत्र सः इदं बीजं रोपितवान् यत् वाराणसी, मृदुना राज्ञा शासिता, अल्पेनैव प्रयत्नेन पतेत्।

एतस्य परीक्षार्थं वाराणसीं प्रति त्रिषु वारेषु आक्रमणसेनाः प्रेषिताः, त्रिषु वारेषु च एकराजः दण्डेन न, अपि तु करुणया उपहारैः च तान् स्वीकृतवान्, यथा मन्त्रिणा पूर्वं भविष्यवाणी कृता आसीत्। स्वभावतः, न बलेन, राज्यं दुर्बलमिति विश्वस्य दब्बसेनः पूर्णसेनया आक्रान्तवान्।

वस्तुतः वाराणस्यां सहस्रं समर्थाः योद्धारः आसन्, ये आक्रमणं प्रतिरोद्धुं सम्भवतः जयं प्राप्तुं च शक्ताः आसन्, किन्तु एकराजः स्वकारणात् कस्यापि पीडां न इच्छति स्म। सः घोषितवान् यत् यः बलेन स्वराज्यं ग्रहीतुम् इच्छति, सः तत् गृह्णातु; प्रतिरोधं विना सः स्वद्वाराणि उद्घाट्य शान्तः सिंहासने उपविष्टः यत् भविष्यति तत् प्रतीक्षते स्म।

दब्बसेनः एकराजं बद्धं कारितवान्, स्वपूर्वस्य प्रासादस्य द्वारशिरसि अधोमुखं लम्बयितुं आदिष्टवान्। एषः मृत्युः मन्दः भवेत्, पतितस्य राज्ञः दृष्टान्तः च भवेत्, इति परिकल्पितः।

तस्यां स्थितौ लम्बमानः, निश्चितमृत्युं सम्मुखीकृत्य, एकराजः स्वचित्तं दुःखस्य कारणाय प्रति द्वेषे न नयति स्म। सः दब्बसेनं प्रति एव मैत्रीभावनां सुनिश्चितं अकरोत्, तस्य एकाग्रता इतीव पूर्णा अभवत् यत् सा तं गाढं ध्यानतल्लीनतां प्रति नीतवती। कथ्यते यत् तस्य बन्धनानि स्वयमेव त्रुटितानि, एकराजः बन्धनान् उत्थाय आकाशे उपविष्टः, तथा च ततः अविच्छिन्नं असीमं मैत्रीभावं प्रसारितवान्।

तस्मिन्नेव क्षणे दब्बसेनः सर्वशरीरे दाहकवेदनया पीडितः अभवत्, यत् कोऽपि वैद्यः न व्याख्यातुं शक्नोति स्म; सः क्रन्दन् भूमौ लुठन् आसीत्, तस्य वेदना यथा सः अन्येभ्यः आरोपयितुम् इष्टवान्, तथैव आसीत्। तस्य सेवकाः अन्वेषणं कृतवन्तः, एकराजं आकाशे शान्तं लम्बमानं दृष्टवन्तः, यः तं पीडयन् व्यक्तिं प्रति केवलं मैत्रीं प्रसारयति स्म। ते अवगतवन्तः यत् दब्बसेनस्य वेदना तस्य क्रूरतायाः प्रत्यक्षं फलम् आसीत्, यत् तस्य अतिशुद्धस्य चित्तस्य विरुद्धं परिवर्तितम्, यत् कस्यापि द्वेषं धारयितुं असमर्थम् आसीत्।

लज्जया अभिभूतः दब्बसेनः एकराजं मोचयितुं धावितवान्, क्षमायाचनां च कृतवान्, या निर्विघ्नं निःकपटतया दत्ता। दब्बसेनः स्वविद्रोहिणः निष्कास्य सम्पूर्णं राज्यं पुनः प्रदातुं प्रस्तावितवान्। एकराजः, तेन दुःखेन यत् लक्ष्यं हृदि आसीत् तत् सर्वं पूर्णं कृत्वा, सिंहासनं सर्वथा त्यक्तुं चितवान्, प्रव्रज्यायाः जीवनं स्वीकृत्य; तत् मार्गः अन्ते ब्रह्मलोकपुनर्जन्मं प्रति नीतवान्, यत् गभीरध्यानसिद्ध्या प्राप्यते।

भगवान् शिक्षाम् समाप्य आनन्दं दब्बसेनरूपेण परिचितवान्, तथा स्वयं एकराजः आसीत् इति प्रकटितवान्, यस्य मैत्री तस्मिन् काले अपि पूर्णा आसीत्, यदा सः स्वपूर्वद्वारशिरसि लम्बमानः आसीत्, द्वेषस्य मूलं न प्रवेशयितुम्। जातकं ३०३ इति पालित्रिपिटके अस्य कथायाः उल्लेखः अस्ति, यत् दर्शयितुं दत्ता यत् मैत्री, यां एकराजः सर्वत्र अभ्यस्तवान्, सा निष्क्रियः भावः नास्ति, अपि तु सक्रियं बलं यत् दुःखं दद्यात् तस्य हस्तमपि परिवर्तयितुं समर्थम्।

एकराजः अस्यां कथायां सिंहासनं न एकवारं, अपि तु द्विवारं त्यजति, तौ त्यागौ तस्य भिन्नान् गुणान् प्रकटयतः। प्रथमः, यत् सः स्वद्वाराणि उद्घाटितवान् यथा सहस्रयोद्धारः तस्य रक्षायै न मरेयुः, सः निरपराधिनां प्रति संयमस्य कर्म आसीत्। द्वितीयः, यत् सः दब्बसेनस्य प्रस्तावं प्रत्याख्यातवान्, यदा तस्य पवित्रतायाः सत्यं सर्वेषां समक्षं स्पष्टम् आसीत्, सः किमपि अन्यत् आसीत्। तस्य प्रमाणम् आसीत् यत् सः कदापि सिंहासनं पुनः न कामितवान्, केवलं तस्य अवसरं कामितवान् यत् सः क्रूरतायाः सम्मुखीभवेत् तथा तया परिवर्तितः न भवेत्। तस्मिन् परीक्षायां स्वद्वारशिरसि लम्बमानः पूर्णतया उत्तीर्णः सन्, मुकुटस्य तस्मै किमपि दातव्यं न अवशिष्टम्।