दीर्घीतिकोसलजातकम्

भगवान् जेतवने कौशाम्बीतः आगतान् कलहप्रियान् भिक्षून् प्रति इमां कथां कथितवान्। ते जेतवनम् आगताः, तेषां पुनर्मेलनसमये भगवान् तान् सम्बोधितवान्। सः तान् स्वमुखवाक्येभ्यः जातान् धर्मनिष्ठान् पुत्रान् इति आह्वयत्।

सः तान् अवदत् यत् पुत्रैः पितुः उपदेशः न लङ्घनीयः, तथापि ते तस्य उपदेशं न अनुसृतवन्तः। पालित्रिपिटकस्य जातकसङ्ग्रहे एषा कथा ३७१ इति सङ्ख्यया गण्यते।

भगवान् तान् पुरातनान् ऋषीन् स्मारितवान्। एते ऋषयः तान् जनान् वशमागताः आसन् ये तेषां मातापितरौ हतवन्तः राज्यं च अपहृतवन्तः। शत्रवः वने प्राप्ताः स्पष्टविद्रोहिणः आसन्, तथापि ऋषयः तान् न हतवन्तः। ते अवदन्, "वयं मातापितृभ्यः प्राप्तं उपदेशं न लङ्घयिष्यामः।"

ततः सः अतीतस्य कथां कथितवान्। अस्यां जन्मकथायां, यस्मात् कथा प्रवर्तते सा घटना च, सम्पूर्णतया अन्यस्मिन् जातकेऽपि विस्तरेण वर्णिता; अतः अत्र केवलं तस्याः हृदयं कथ्यते। एषः पृष्ठः केवलं पाठे दत्तम् एव अनुसरति।

जातकं ३७१ सङ्ख्यायां पूर्ववृत्तान्तान् न पुनरावर्तयति। कौशाम्बीजातकं, सङ्ख्या ४२८, सङ्क्षिप्तं विवरणं ददाति। तत्र ब्रह्मदत्तः काशीदेशस्य वाराणस्यां राजा कोसलराजं दीर्घतिं तस्य राज्यं अपहृतवान् तथा च गुप्तवेषे जीवन्तं तं वधं कारितवान्।

दीर्घतेः पुत्रः दीर्घावुकुमारः आसीत्, यः बोधिसत्त्वः, अर्थात् तस्मिन् पूर्वजन्मनि भगवान् बुद्धः स्वयम् आसीत्। कथा तदा आरभते यदा कुमारः वयस्कः अभवत्, तथा च वाराणसीराजः ब्रह्मदत्तः तस्य परिधौ आगतः।

दीर्घावुकुमारः वने पार्श्वे शयानं वाराणसीराजं दृष्टवान्। सः राज्ञः शिखां गृहीत्वा कठोरं वचनमुक्तवान्। सः अवदत् यत् यः तस्य मातापितरौ हतवान्, सः अधुना तस्य हस्ते पतितः अस्ति।

यदा सः स्वखड्गम् उद्यतवान्, तदा स्वमातापितृभ्यां दत्तं उपदेशं स्मृतवान्। सः चिन्तितवान् यत् स्वप्राणव्ययेऽपि सः मातापितृभ्यां दत्तं उपदेशं न लङ्घयिष्यति। सः राजानं केवलं भयोत्पादनेन सन्तोषं प्राप्स्यति।

दीर्घावुः प्रथमं श्लोकं उक्तवान्। सः अवदत् यत् राजा तस्य वशे शयानः अस्ति, तथा च पृष्टवान् यत् राजा भयात् मुक्तेः कः उपायः जानाति।

राजा द्वितीये श्लोके उत्तरं दत्तवान्। सः कुमारस्य वशे भूमौ असहायः शयानः आसीत्, तथा च मुक्तेः कोऽपि उपायः न जानाति स्म।

ततः बोधिसत्त्वः शेषान् श्लोकान् उक्तवान्। मरणकाले धनं न, केवलं सत्कर्म सद्वचनं च शान्तिं दातुं शक्नुतः। ये विचारयन्ति, "सः मां निन्दितवान्, सः मां प्राहरत्, तृतीयः मां पराजितवान् च लुण्ठितवान्", ते कदापि क्रोधं शमयन्ति न।

किन्तु ये तादृशान् विचारान् त्यजन्ति, ते क्रोधं शमयित्वा पुनः एकत्र निवसन्ति। वैरेण वैरं न शाम्यति; केवलं प्रेम्णा एव वैरं शाम्यति। एषः शाश्वतः शान्तेः धर्मः।

एतेषां वचनानां अनन्तरं बोधिसत्त्वः अवदत् यत् सः राज्ञः अनिष्टं न करिष्यति। सः अवदत् यत् राजा तं हन्तुम् इति, तथा च सः स्वखड्गं राज्ञः हस्ते स्थापितवान्। राजा अवदत् यत् सः अपि कुमाराय अनिष्टं न करिष्यति।

राजा शपथं कृतवान्। सः दीर्घावुना सह नगरं गत्वा तं स्वमन्त्रिभ्यः उपस्थापितवान्। सः अवदत् यत् एषः कोसलराजस्य पुत्रः दीर्घावुकुमारः, यस्य प्राणाः तेन रक्षिताः, तस्य कोऽपि अनिष्टं कर्तुं न शक्यते।

राजा कुमाराय स्वपुत्रीं विवाहार्थं दत्तवान्। सः तं तस्य पितुः राज्ये अपि प्रतिष्ठापितवान्। तदनन्तरं द्वौ राजानौ सुखेन सामञ्जस्येन सह राज्यं कृतवन्तौ।

भगवान् उपदेशं समाप्य जन्मनः परिचयं दत्तवान्। तस्मिन् काले मातापितरौ राजपरिवारस्य सदस्यौ अभवताम्, दीर्घावुकुमारः स्वयं भगवान् आसीत्। सम्बन्धितायां कौशाम्बीजातके, सङ्ख्या ४२८, सः तदानीन्तनौ मातापितरौ महाराजं शुद्धोदनं महारानीं महामायां च इति नाम्ना उक्तवान्।

कथा एकं क्षणं धारयति: उद्यतं खड्गं, यत् न प्रहारितम्। तत्पूर्वं सर्वं प्रहाराय कारणम् आसीत्, तत् पाठः न गोपयति। बोधिसत्त्वः यत् चिनोति, तत् स्वघावात् अपि मातापितृभ्यां दत्तस्य उपदेशस्य स्मरणम्, यद्यपि तस्य प्राणसङ्कटः अस्ति।

फलं दौर्बल्यं नास्ति। खड्गं राज्ञे समर्प्य सः उभयपक्षात् भयस्य कारणं निवारयति, राज्यं शान्त्या तस्मै पुनः प्राप्यते। कौशाम्बीयानां भिक्षूणां कृते, कलहे फसितेषु प्रत्येकस्मै भक्ताय, कथा एकं प्रश्नं पृच्छति: पुरातनः विरोधः परित्यज्य समुदायः पुनः एकत्र निवसितुं शक्नोति वा?