जीवन्तं भूमौ स्थापितः राजा

जेतवने एकः भिक्षुः बुद्धाय निवेदितवान् यत् सः ब्रह्मचर्यं दृढतया पालयितुं कठिनं मन्यते, गृहजीवनं प्रति प्रत्यावर्तितुम् इच्छति। बुद्धः अवदत् यत् ये जनाः अतिकठोरेषु परीक्षासु अपि सद्गुणे दृढाः तिष्ठन्ति, ते अन्ते किमपि न हारयन्ति। ततः सः स्वजीवनेन एतत् सिद्धवतः एकस्य राज्ञः कथाम् आख्यत्।

बोधिसत्त्वः वाराणस्याः राजा सीलवनामा अभवत्, यः न्यायनिष्ठया सर्वथा धर्मेण शासति स्म, यदि सम्भवति तर्हि जीवहत्यां न अङ्गीकरोति स्म। तस्य एकः अमात्यः राजकुलस्य एकया स्त्रिया सह अतिक्रमं कृतवान्, ततः सः न्यायेन राजसभातः निर्वासितः। अपमानं स्वीकर्तुम् अनिच्छन् सः कोसलराज्यं पलायितवान्, तत्र विश्वस्तः मन्त्री भूत्वा। सः कोसलराजम् अवदत् यत् वाराणसी धनिका दुर्बलरक्षिता विजयार्हा च अस्ति, यतः तस्याः राजा यथार्थं प्रतिरोधं कदापि न अनुमन्यते।

कोऽपि राजा एतावत् आत्मरक्षायाम् अनिच्छुकः भवितुं शक्नोति इति सन्दिग्धः कोसलराजः पूर्णाक्रमणात् पूर्वं तां उक्तिं परीक्षितवान्। सः सीमाग्रामं लुण्ठयितुं दस्यून् प्रेषितवान्; यदा ते बद्धाः अभवन्, तदा सीलवः केवलं तेभ्यः पुनः न करणस्य प्रतिज्ञां कारयित्वा, धनं दत्त्वा, मुक्तवान्। राजधान्याः समीपे सः पुनः तं लुण्ठनं प्रेषितवान्, तदा अपि सीलवः दण्डस्य स्थाने क्षमया उपहारैः च प्रत्युत्तरं दत्तवान्। तृतीयवारं सः वाराणस्याः एव वीथिषु तं प्रेषितवान्, तथापि सीलवस्य करुणा न चलिता। प्रत्येकया परीक्षया विश्वासघाती मन्त्री यत् प्रतिज्ञातवान् तत् एव सुनिश्चितम् अभवत्।

अन्ततः विश्वस्तः कोसलराजः वाराणसीम् उद्दिश्य सर्वशक्त्या प्रस्थितवान्। सीलवस्य सेनापतयः सैनिकाः च, ये रक्षणं कर्तुं समर्थाः विजयं प्राप्तुं च सम्भाव्याः आसन्, तं युद्धाय अनुज्ञां याचितवन्तः। सः एकान्ततः निषिद्धवान्, शत्रोः वा प्रजायाः वा एकमपि जीवनं केवलं स्वसिंहासनरक्षार्थं नष्टुं न इच्छन्; नगरद्वाराणि उद्घाटयितुम् आज्ञापितवान् यत् आक्रमणकारिणः विना प्रतिरोधं प्रविशेयुः। सः स्वैः विश्वस्तैः अमात्यैः सह शस्त्रम् एकमपि उद्धृत्य विना बन्दीकृतः अभवत्।

युद्धं प्रतीक्षमाणः, प्राप्तसमर्पणः कोसलराजः बन्दिनं सः प्रतिद्वन्द्विनम् इव न सत्कृतवान्, अपि तु सुविचारितया क्रूरतया व्यवहरति स्म। सीलवः तस्य अमात्याश्च नगरबाह्ये श्मशानं नीताः, बद्धाः, कण्ठपर्यन्तं भूमौ जीवन्तः निखाताः; तृषया शीतेन च क्रमेण मरणाय त्यक्ताः, न तु शीघ्रं मृत्युः दत्तः।

एतस्यां दुरवस्थायामपि सीलवः स्वस्य समग्रराज्यकालं मार्गदर्शिनीं शान्तिं धारितवान्। तस्यां रात्रौ यदा शृगालाः श्मशाने भ्रमितुम् आरब्धाः, निखातानां मनुष्याणां गन्धेन आकृष्टाः, तदा तेषु एकः तस्य उन्मुक्तं शिरः दष्टुं समीपम् आगतः। सीलवः अवसरं गृहीत्वा प्रत्यादंशं कृतवान्, शृगालस्य कण्ठे दन्तान् निबध्य न मुमोच। भीतः पशुः सम्पूर्णबलेन चलितवान् शिथिलायां मृदि च खनितवान्, मुक्तिं प्राप्तुम्; तस्यैव सङ्घर्षेण भूमिः इतः शिथिला अभवत् यत् सीलवः स्वकीयं शिरः मुक्तं कर्तुं शक्तवान्। ततः सः अमात्यान् क्रमेण खनित्वा मोचितवान्।

श्मशानभूमौ अद्यापि स्थिताः मुक्ताः जनाः द्वौ यक्षौ अपश्यन्, यौ मृतशरीरं परस्परं भागयितुम् उद्दिश्य तीव्रं विवादं कुर्वन्तौ आस्ताम्। सीलवः तयोः विवादं निवारयितुम् अङ्गीकृतवान्, किन्तु प्रथमं स्वयं सत्कृतः भवितुम् अयाचत, यतः न्यायः क्षुधया क्लान्तस्य शरीरेण अतिवेगेन कर्तव्यः न। यक्षाः तं प्रसन्नं कर्तुम् उत्सुकाः स्वशक्त्या सुगन्धितं जलं, सुगन्धितानि वस्त्राणि, भोजनं, ताम्बूलं च आनीतवन्तः, यत् एतस्यां रात्रौ एव कोसलराजस्य भोजनार्थं सिद्धीकृतम् आसीत्, तथा अपहर्तुः वैयक्तिकं राजकीयं खड्गम् अपि।

स्नातः, भोजितः, अधुना च अपहर्तुः खड्गं धारयन् सीलवः कृतज्ञयोः यक्षयोः मध्ये मृतशरीरं न्यायेन विभज्य दत्तवान्। ते स्वमायया तं तथा तस्य अमात्यान् निद्रितस्य अपहर्तुः निजकक्षम् एव प्रत्यक्षं नीतवन्तः।

सीलवः कोसलराजं स्वकीये राजशय्यायां निद्रितं दृष्टवान्, यः पुरुषः तं जीवन्तं निखनितुं प्रयतितवान्, तस्मै सर्वथा अरक्षितः आसीत्। अवसरं दृष्ट्वाऽपि तं हन्तुं न इच्छन् सीलवः खड्गस्य पृष्ठभागेन तस्य उदरे प्रहृतवान्, भयात् तं जागरयित्वा। यदा अपहर्ता तं पुरतः स्थितं ज्ञात्वा पलायनस्य सम्पूर्णं विवरणं श्रुतवान्, यक्षाणां सम्मानं च, अधुनापि खड्गं निवर्तयति एतत् करुणां च, तदा स्वस्य क्रूरतायाः लज्जया अभिभूतः अभवत्।

नम्रः राजा चिरस्थायिनः मैत्र्याः शपथं कृतवान्, सीलवस्य सम्पूर्णं राज्यं तस्मै प्रत्यर्पितवान्। यस्य विश्वासघातिनः मन्त्रिणः षड्यन्त्रेण आक्रमणम् आरब्धम्, सः विश्वासघातस्य दण्डं प्राप्य; सीलवः शान्तिपूर्वकं गृहं प्रत्यागतः। भगवान् शिक्षां समापयन् देवदत्तं तं विश्वासघातिनं मन्त्रिणम्, स्वकीयं शिष्यसङ्घं सीलवस्य सहस्रनिष्ठमन्त्रिणः, स्वयं च राजा सीलवम् इति परिचितवान्। यस्य धैर्यं विश्वासघातेन, श्मशानेन, बन्दीकरणेन च कदापि हिंसायां न अचलत्। जातकसङ्ख्या ५१ पालिपिटकस्य अस्याः कथायाः अभिलेखः अस्ति, यस्याः परिचयः एषः।

त्रयः नाटकीयाः दस्युप्रयासाः सुविधया आगामिनः आक्रमणस्य पूर्वसिद्धिः इति उपेक्षितुं शक्यन्ते, तथापि कथायां तेषां स्वकीयं भारं वहन्ति। सीलवः न जानाति स्म यत् सः परीक्षितः अस्ति। प्रत्येकवारं सः स्वयं पुरतः स्थितान् दस्यून् स्वतत्त्वैः यथोचितं व्यवहरति स्म, न कोऽपि दर्शकः आसीत्, न च कोऽपि पणः एतावद् उच्चः आसीत् यत् कठोरं प्रत्युत्तरं प्रलोभयेत्। त्रिषु पृथक्परीक्षासु तस्य सङ्गतिः सन्दिग्धं राजानं विश्वासयति स्म यत् चतुर्थी परीक्षा, पूर्णाक्रमणम्, अपि सफलं भविष्यति, येन तस्य करुणा एव स्वबन्दिनत्वस्य आमन्त्रणम् अभवत्।

यक्षयोः विवादस्य न्यायात् पूर्वं सीलवस्य स्नानस्य भोजनस्य च अनुरोधः समाधिगतस्य मनुष्यस्य कृते सुखभोगाभिलाषः इव प्रतीयते, परं कथा एतत् कृपायाः चिह्नम् इति, न तु विलासस्य इति मन्यते। क्लान्त-क्षुधितावस्थायां कृतः निर्णयः न्याय्यः न बुद्धिमान् वा भवति; सीलवः स्वयं दुःखं सहितवान् इति कारणेन यक्षेभ्यः न्यूनं दातुम् अनिच्छति। अन्यस्य विवादे निर्णयात् पूर्वं स्वयं यथोचितां सज्जतां प्राप्य सः तस्मिन्नेव संयमं दर्शयति, यः तं पूर्वतनेषु सर्वेषु प्रकोपेषु प्रत्याघातात् अबाधत।