प्रतिकारं अकुर्वन् महिषः

जेतवने (श्रावस्त्याः समीपे उद्यानविहारः यत्र बुद्धः प्रायशः निवसति स्म) एकस्य गृहस्थस्य पालितः वानरः सौम्यस्य दीर्घसहिष्णोः गजस्य पृष्ठम् आरुह्य तं मलिनीकर्तुम् अभ्यस्तः आसीत्, यतः गजः कदापि प्रत्याघातं न कृतवान्। एकदा वानरः तादृशमेव छलं राजाश्वशालायाः अन्यस्मिन् गजे प्रयुक्तवान्, यः अत्यल्पसहिष्णुः आसीत्; स गजः वानरं शुण्डया गृहीत्वा भूमौ निपात्य पादैः मर्दितवान्। बुद्धः भिक्षुभ्यः अवदत् यत् एतादृशी धृष्टता पूर्वमपि एवम् एव पर्यवसिता, ततः सः कारणं दर्शयितुं प्राचीनस्य युगस्य कथाम् आख्यत्।

तस्मिन् प्राचीने युगे बोधिसत्त्वः (पूर्वजन्मनि भविष्यद् बुद्धः) हिमालयस्य पादे वने शान्तिपूर्वकं निवसन् महान् महिषः अभवत्, यः चरन् अन्येषां प्राणिनाम् अनुत्पीडनं करोति स्म। तस्मिन् एव वने एकः चपलः वानरः निवसति स्म, यः स्वकीयं मनोरञ्जनार्थम् एव सौम्यं महिषं पीडयितुं दुष्टम् आनन्दं लभते स्म।

वानरस्य क्रूरताः तुच्छाः किन्तु निरन्तराः आसन्— सः महिषस्य विशालपृष्ठम् आरुह्य वाहनमिव तं चालयति स्म, तस्य शृङ्गेषु लम्बते स्म, उपरि तस्य मलं क्षिपति स्म। सः विशालं शक्तिशालिनं पशुं तादृशेन अवज्ञया व्यवहरति स्म, यादृशीं सः कस्मैचित् अपि प्राणिने प्रदर्शयितुं न साहसं कुर्यात्, यस्मिन् सः हानिं कर्तुं शक्नुयात्; महिषः, स्वस्य विशालतायाः बलस्य च सत्त्वेऽपि, तत् कदापि न अकरोत्। एतेषु सर्वेषु सः न प्रहरति स्म, न च क्षोभम् अपि प्रकटयति स्म, प्रत्येकं नवीनम् अपमानं सहिष्णुतया सहमानः, यथा उत्तरं दातुं तस्य दृष्टौ अपि अयोग्यम् आसीत्।

समीपस्थे वृक्षे निवसन्ती एका देवता, एतत् एकपक्षीयम् अत्याचारं बहुकालं दृष्ट्वा, स्वस्य विस्मयं न नियन्त्रयितुं शक्नोति स्म। सा अवतीर्य महिषं साक्षात् पृष्टवती यत् किमर्थं सः एतादृशं व्यवहारं सहते, यदा सः एकेन शृङ्गचालनेन वा खुरताडनेन वा वाचालं वानरं हत्वा स्वयं यातनायाः मुक्तिं प्राप्तुं शक्नोति। निश्चितम्, सा सूचितवती, यदा दुष्टः स्पष्टतया दण्डयोग्यः, तदा तस्य सहिष्णुता अतिशयेन अधिका अस्ति।

महिषः शान्तेन दृढतया उत्तरं दत्तवान्। वानरं हिंसितुम्, सः व्याख्यत्, यद्यपि सः एतावत् निरन्तरं दुष्टः आसीत्, तद् स्वकीयं चरित्रं तेन एव क्रूरतायाः कलङ्केन कलुषितं कुर्यात् यस्य सः लक्ष्यम् आसीत्, प्रतिशोधस्य क्षणिकं सन्तोषं प्राप्य स्वकीयं सद्गुणं विनिमयं कुर्यात्। तस्य दुष्कर्मणां दण्डं स्वहस्ते ग्रहीतुं तस्य आवश्यकता नासीत्, यतः दुष्कर्म स्वयमेव कालेन फलं ददाति, आग्रहं कुर्वतः तान् स्वयं नाशयति, पीडितैः कस्मैचित् अपि साहाय्यं विना। सः हिंसया शान्तिं क्रेतुम् अपेक्षया क्रोधेन अलिप्तः स्थातुम् इच्छति स्म।

न दीर्घकालानन्तरं, सहिष्णुं महिषं पीडयित्वा दृढः वानरः अन्यस्य वनस्य भागं गतवान्। तत्र सः तादृशान् एव छलान् अन्यस्मिन् महिषे प्रयुक्तवान्, यः अधिकं कठोरस्वभावः आसीत्, प्रथमस्य महिषस्य सहिष्णुतायाः लेशमात्रम् अपि नासीत्। तेन महिषेन, तादृशं व्यवहारं प्राप्य, किञ्चिदपि न विलम्बितम्। सः वानरं पृष्ठात् निष्कास्य, शृङ्गेन तस्य हृदयं विद्ध्वा, भूमौ पादैः मर्दितवान्। एतेन वानरस्य उपद्रवः सदा समाप्तः, यथा प्रथमेन महिषेन भविष्यवाणी कृता आसीत्, पीडितेन स्वयं कर्मणि प्रवृत्तिं विनैव।

बुद्धः शिक्षां समापयन् प्रकटितवान् यत् जेतवने गजं मलिनीकृतवान् यः वानरः, स एव प्राचीनयुगस्य महिषं पीडितवान् वानरः आसीत्। राजाश्वशालायाः कठोरः, असहिष्णुः गजः तस्यैव युगस्य कठोरस्य असहिष्णोः महिषस्य पुनर्जन्म आसीत्। स्वयं बुद्धः प्रथमः महिषः आसीत्, यस्य सहिष्णुता न अधिकां क्रूरतां आमन्त्रयति स्म, न च तस्याः अन्ताय हिंसायाः आवश्यकतां धारयति स्म। जातकसङ्ख्या २७८ पालिपिटकस्य अस्याः कथायाः अभिलेखः अस्ति, या एतेन परिचयेन उक्ता।

प्रथमस्य महिषस्य सहिष्णुतां सरलनिष्क्रियतारूपेण भ्रान्तिः सुलभा, यथा सः केवलं स्वरक्षणाय इच्छाशक्तेः अभावात् तिष्ठति इति। तस्य स्वकीयाः वचनाः विपरीतं सूचयन्ति— सः दुर्बलतया न, अपि तु अनियन्त्रितक्रूरता स्वयं कुत्र नयति इति स्पष्टदृष्ट्या प्रत्याख्यानात् कर्म न कृतवान्। तस्य सहिष्णुता कारणफलयोः पणः आसीत्, न तु साहसस्य विफलता; द्वितीयस्य महिषस्य क्षिप्रप्रतिशोधः तं पणं सिद्धं कृतवान्, विना प्रथमस्य महिषस्य स्वकीयां सत्यनिष्ठां किमपि व्ययम् कृत्वा।

कथायाः संरचना पुनरावृत्तौ एव आधारिता अस्ति— एकः वानरः, तान् एव छलान्, द्वयोः अत्यन्तभिन्नयोः स्वभावयोः परीक्षितः, प्रत्येकवारं विभिन्नैः फलैः। द्वयोः सम्मुखीकरणयोः मध्ये वानरस्य आचरणं किमपि न परिवर्तितम्; केवलं ग्रहीता प्राणी परिवर्तितः। तद् वैषम्यम् एव कथायाः वास्तविकं तर्कं दर्शयति— प्रथमः महिषः यान् परिणामान् भविष्यवाणीत्, ते कदापि संशयिताः नासन्, केवलं तेषां विलम्बः आसीत्, यावत् ते तादृशं प्राणिनं न प्राप्नुवन्ति यः तान् सहितुं कम् इच्छुकः आसीत्।