क्षान्तिवादी तपस्वी

जेतवने बुद्धः एकं भिक्षुं ज्ञातवान् यः प्रकटं क्रोधे पतितः आसीत्। सः तं स्पष्टम् अपृच्छत् यत् यस्य उपदेशे तस्य स्वयं ज्ञानं नास्ति, तत्र क्रोधः कथं स्थानं प्राप्नुयात्। भिक्षवे क्षान्तेः पूर्णतमं रूपं कीदृशं भवति इति दर्शयितुं बुद्धः बहुपुरातनजन्मनः एकां कथां प्रावर्तयत्।

काशीदेशस्य धनिके कुले जातः बोधिसत्त्वः—यः बहुजन्मानन्तरं बुद्धः भविष्यति—बाल्ये एव अनाथः जातः। सः स्वसम्पूर्णं पैतृकं धनं दत्त्वा परिव्राजकत्वं स्वीकृतवान्, हिमालये वन्यफलैः जीवन् विचरति स्म। कालान्तरे सः काशीं प्रत्यागत्य राज्ञः स्वोद्याने निवासं कृतवान्, यत्र सः क्षान्तिवादी इति, अर्थात् क्षमायाः उपदेष्टा इति, ख्यातः पूज्यश्च अभवत्। सः एकं कठोरं पाठम् अदिशत्—यः कोऽपि यथा कथं पीडितः, यथा गाढं अपकृतः, तथापि क्रोधः तस्य प्रतिकारः कदापि न भवेत्।

एकदा कलाबुराजः स्वपरिजनैः सह मद्यपानार्थम् उत्सवार्थं च उद्यानम् आगतवान्, परं मदनिद्रायां पतितः। तस्य सहचराः, स्वैरं स्थिताः, परिभ्रमन् तपस्विनं ध्याने उपविष्टं दृष्ट्वा, यथा सः सदा उपदिशति स्म तथैव तान् अपि शिक्षयितुं प्रार्थितवन्तः। यदा राजा जागृतः, तदा सः स्वसहचरान् अन्यस्य पुरुषस्य परितः समवेतान् दृष्ट्वा तत्क्षणमेव ईर्ष्यया अभिभूतः। सः तत्र गत्वा अपृच्छत् यत् एषः तपस्वी किं उपदिशति। क्षान्तिम्, इति उत्तरं प्राप्तम्। तस्य क्षान्तिः कियत् गभीरा इति द्रष्टुं इच्छन् राजा स्वाधिकारिणं आदिष्टवान् यत् सः तपस्विनं कण्टकयुक्तेन कशया द्विसहस्रवारं ताडयतु; क्षान्तिवादी प्रत्येकं प्रहारं शब्दं विना सहितवान्।

तथापि असन्तुष्टः राजा वधिकं आदिशत् यत् सः तपस्विनः हस्तौ छिनत्तु, ततः पादौ, ततः नासिकां, ततः कर्णौ च। प्रत्येकस्य विच्छेदानन्तरं सः विरमित्वा पृच्छति स्म यत् प्रसिद्धा क्षान्तिः अद्यापि तिष्ठति वा। प्रत्येकवारं क्षान्तिवादी उत्तरं दत्तवान् यत् तस्य क्षमा तस्य हृदये स्थिता, न तु कस्मिन्श्चित् अङ्गे यत् राजा अपहर्तुं शक्नोति; तस्य शरीरस्य हिंसा तां स्पृशितुम् अपि न समर्था, यथा असिः जलं छेत्तुं न शक्नोति।

खण्डशः विनष्यमानः अपि सः कस्यचित् प्रति द्वेषं न धारयति स्म, मरणोन्मुखः च तेन राजा दीर्घकालं जीवेत् इति प्रार्थना उक्ता—स्वपीडकाय अपि अन्तिमा क्षमा। राज्ञः सेनापतिः सारिपुत्तः पूर्वजन्मनि आसीत्, पश्चात् तस्य अवशिष्टेषु हस्तपादकर्णनासिकासु पट्टीं बद्धवान्। सः सौम्यतया सूचितवान् यत् तपस्वी केवलं राज्ञः प्रति एव क्रुध्येत्, अन्येषु न। क्षान्तिवादी एतस्यापि सङ्कुचितस्य क्रोधस्य अंकुरः हृदये स्थितः इति न दर्शितवान्।

यदा कलाबुः उद्यानात् निर्गन्तुं पराङ्मुखो भवति, तदा भूमिः स्वयमेव तस्य अधः विदीर्यते इति उच्यते, अवीचिनरकात् उत्थिता ज्वाला द्वारं प्राप्तुं पूर्वमेव तं गृह्णाति, पदमपि अग्रे गन्तुं पूर्वमेव तं अधः कर्षति।

उपदेशं समापयन् बुद्धः कलाबुराजं देवदत्तस्य, स्वस्य चिरकालिकस्य विरोधिनः, पूर्वजन्मरूपेण अभिज्ञापितवान्। तथा सेनापतिः, यः तपस्विनः व्रणानि बद्धवान्, सः सारिपुत्तस्य—स्वमुख्यशिष्याणां एकस्य—पूर्वजन्मरूपः आसीत्। जातकसङ्ख्या ३१३ पालिग्रन्थे एतेन प्रकारेण अभिलिखिता अस्ति, क्रुद्धाय भिक्षवे प्रमाणरूपेण दत्ता—यत् क्षान्तिः हृदये स्थिता सती, जगतः कस्यापि वस्तुनः प्राप्तुं वा हर्तुं वा अशक्या, कियत् पूर्णतया वोढुं शक्यते इति।

प्रत्येकस्य विच्छेदानन्तरं राज्ञः पुनः पृच्छा—यत् क्षान्तिः अद्यापि तिष्ठति वा—कौतूहलात् न, अपि तु परीक्षणस्य तुल्या, यत् राज्ञः अन्ततः विफलं भवति यावत् तत् चालयितव्यम् आसीत्। प्रत्येकवारं क्षान्तिवादिनः उत्तरं अपरिवर्तितम् एव आसीत्, अतः राज्ञः यत् सीमां अन्विषति स्म, तां प्राप्य स्थितः इति स्वीकर्तुं न शक्तः; अतः सः पुनः तीव्रतां प्रापितवान्, यतः कोऽपि सीमा वस्तुतः न दृष्टा। जातकस्य संरचना राज्ञः स्वीयं उत्तरोत्तरं वर्धमानं क्रौर्यं पुनरावृत्तेः मुख्यविषयं करोति, न तु तपस्विनः दुःखम्, यत् कदापि प्रकारतः न परिवर्तते, राजा कियत् दूरं प्रेरयतु अपि।

सारिपुत्तस्य सूचना यत् तपस्वी केवलं राज्ञः प्रति क्रुध्येत्, तस्य विचारः विशेषतया मननीयः, यतः सः कथायां सर्वाधिकं सहानुभूतिशीलः तस्य दुःखस्य प्रति आसीत्। सः अपि मन्यते स्म यत् तस्मिन् विशिष्टे पुरुषे पूर्णक्षमा आहतस्य मानवात् अधिका अपेक्षा अस्ति, तथा सः सङ्कुचितं, अधिकं मानुषं क्रोधं अनुज्ञारूपेण प्रस्तावितवान्। क्षान्तिवादिनः तस्यां अनुज्ञायां मौनं तस्य क्षान्तेः पूर्णतायाः विषये राज्ञः प्रति अन्यस्य प्रतिवादात् अधिकं वदति।