चन्द्रकुमारजातकम्

गृध्रकूटपर्वते बुद्धस्य भिक्षवः चर्चां कुर्वन्ति स्म यत् देवदत्तः स्वद्वेषेण बुद्धस्य प्राणान् पुनः पुनः अन्विच्छति स्म। बुद्धः तान् अवदत् यत् एषा दुर्भावना तस्मिन् प्रथमवारं न आसीत्; समानः प्रकारः एकदा अतीव प्राचीने जन्मनि अपि आसीत्, ततः सः तां पुरातनीं कथां सम्पूर्णतया आख्यातवान्।

तस्मिन् पूर्वयुगे पुष्पवतीनगरे राजकुमारः चन्द्रकुमारः पितुः एकराजस्य उत्तराधिकारी इव सेवां कृतवान्, समग्रराज्ये विवादान् सूक्ष्मन्यायेन निर्णयन् ख्यातिं च प्राप्तवान्। एषः न्यायः राजपुरोहितं खण्डहालं त्रासयति स्म, यः राज्ञः स्वनिर्णयान् प्रभावयितुं दत्तानां उत्कोचानां बलेन दीर्घकालं लाभं प्राप्नोत् स्म। यदा पीडितः एकः याचकः खण्डहालस्य भ्रष्टे न्यायालये निराशः सन् चन्द्रकुमारं स्वकार्यं श्रोतुम् अयाचत, तदा राजकुमारः तस्य पक्षे न्यायेन निर्णयं दत्तवान्। सत्यन्यायं दृष्ट्वा हृष्टः राजा स्वपुत्रं खण्डहालस्य स्थाने प्रधानन्यायाधीशं नियुक्तवान्; एवं पुरोहितस्य अवैधम् आयं सहसा छिन्नवान्, तस्य अक्षयं वैरं च अर्जितवान्।

खण्डहालस्य प्रतिशोधावसरः तदा आगतः यदा राजा एकराजः स्वर्गलोकानां स्पष्टेन स्वप्नेन विचलितः सन् स्वपुरोहितं पृष्टवान् यत् मनुष्यः तादृशं स्वर्गं कथं प्राप्नुयात्। खण्डहालः प्रत्यवदत् यत् केवलम् असाधारणपरिमाणस्य यज्ञः एव स्वर्गद्वाराणि उद्घाटयितुं शक्नोति: राज्ञः अधिकारे स्थितानां प्रत्येकवर्गस्य जीवानां चतुष्कं बलिः, गजाश्वाभ्याम् आरभ्य राज्ञः स्वपुत्रान् दुहितॄः भार्याः प्रधानामात्यान् च यावत्। तत्र चन्द्रकुमारः प्रथमतः नामितः। भीतः राजा पुनः पुनः दोलायमानः अभवत्, स्वमातापितृभिः भार्याभिः पुत्रेण समागतैः जनैः च याचितः यत् सः एताम् योजनां त्यजेत्; परन्तु प्रत्येकवारं खण्डहालः आग्रहं कृतवान् यत् न्यूनसंकल्पः स्वर्गम् एव नाशयिष्यति, ततः राज्ञः चलितः संकल्पः पुनः यज्ञं प्रति नम्यते स्म।

नियते दिने शतशः पीडिताः वधभूमौ बद्धाः अभवन्, चन्द्रकुमारः तस्य परिवारश्च अस्य भीषणतायाः केन्द्रे स्थापिताः। तेषु तस्य भार्या चन्दा, वधिकः स्वपत्युः कण्ठं प्रति खड्गम् उत्थापयन्तं दृष्टवती। अन्तिमे क्षणे सा 'सत्यक्रिया' नामकं कर्म अकरोत्: परमया निष्ठया घोषितवती यत् स्वजीवने स्वधर्मपरायणात् पत्युः अधिकं किमपि न प्रियम् आसीत्, सत्यं च जगतः सत्यमेव साक्षीकृत्य तेन सत्येन तम् अन्यायात् मरणात् रक्षतु इति आह्वयति स्म।

तस्मिन् एव क्षणे एतं अत्याचारं पश्यन् देवराजः इन्द्रः ज्वलता तेजसा अवतीर्णः, सम्पूर्णां सभां भयेन विकीर्णवान्। सः समागतायाः सम्पूर्णायाः राजसभायाः पुरतः खण्डहालस्य योजनां निन्दितवान्, पुरोहितस्य दीर्घकालीनं उत्कोचवञ्चनेतिहासं प्रकाशितवान्, निर्दोषवधेन कोऽपि आत्मा स्वर्गं न प्राप्तवान् इति च घोषितवान्।

जनाः पूर्वमेव यत् द्रष्टुं विवशाः अभवन् तेन क्रुद्धाः खण्डहालम् अभिमुखीकृत्य तस्य वञ्चनाकारणात् यत् बहूनां निर्दोषाणां प्राणान् प्रायः अपहृतवत्, तत्क्षणमेव तं मारितवन्तः। राजा एकराजः स्वयं न हतः; किन्तु तस्य दोलनेन यत् प्रायः सम्पन्नं जातम्, तदनन्तरं जनाः तस्य शासनं पुनः न अङ्गीकृतवन्तः; ते तं नगरप्राकारात् बहिः निरस्तवन्तः, तस्य स्थाने च चन्द्रकुमारं सिंहासने आरोपितवन्तः। नूतनः राजा यान् हन्तुं निश्चितं आसीत् तान् सर्वान् मुक्तान् अकरोत्, खण्डहालस्य उपदेशेन राष्ट्रे प्रायः आनीतं भयं स्थाने शान्त्या राष्ट्रं पूरयामास।

बुद्धः गृध्रकूटे स्वभिक्षुभ्यः कथायां पात्राणां नामानि प्रकटयन् कथां समापितवान्। खण्डहालः देवदत्तः इति सः अवदत्, यस्य अस्मिन् परवर्तिनि जन्मनि द्वेषः समानस्य प्रकारस्य अनुवर्तनमात्रम् आसीत्। तस्मिन् युगे तस्य स्वमाता महामाया आसीत्, तस्य भार्या चन्दा राहुलस्य माता आसीत्, तस्य पुत्रः स्वयं राहुलः आसीत्। राजकुमारी सेला उत्पलवर्णा आसीत्, तस्य भ्रातरः सूरः, चन्दसेनः, सूर्यः च क्रमशः कश्यपः, मौद्गल्यायनः, सारिपुत्रः च आसन्। बुद्धः स्वयं चन्द्रकुमारः आसीत्, यः पश्चात् राजा चन्द्रराजः इति प्रसिद्धः अभवत्, सः सरलः न्यायी राजकुमारः यस्य सहजं न्यायं खण्डहालः कदापि क्षन्तुं न शक्तवान्। एषा कथा पालित्रिपिटके महानिपाते जातकसंख्या ५४२ इति अभिलिखिता अस्ति।