ऋषिभूतः धनुर्धरः

जेतवने, यदा भगवान् बुद्धः मृतस्य स्थविरस्य मौद्गल्यायनस्य स्मृत्यै सम्मानं प्रदत्तवान्, तदा केचन भिक्षवः उच्चैः प्रश्नं कृतवन्तः यत् सारिपुत्राय तादृशः सम्मानः किमर्थं न दत्तः, यतः सः भगवतः समक्षे न मृतवान्। भगवान् उत्तरं दत्तवान् यत् मौद्गल्यायनाय अपि पूर्वं तथैव सम्मानः दत्तः आसीत्, दीर्घपूर्वे युगे, तथा तेषां बोधार्थं सः कथां कथितवान्।

बोधिसत्त्वः वाराणस्याः राज्ञः पुरोहितस्य पुत्रः ज्योतिपालः इति अजायत। तक्षशिलायां प्रशिक्षितः सः धनुर्विद्यायां एतावत् कौशलं प्राप्तवान् यत् सः धनुषा द्वादश अनुपमानि कर्माणि साधयितुं समर्थः अभवत्, यत्र प्रसिद्धः शरावरणविद्या तथा छिद्रितचक्रलक्ष्यवेधः अपि अन्तर्भूतौ आस्ताम्। राजा तं सम्पूर्णस्य राजसेनायाः सेनापतित्वे नियोक्तुं सङ्कल्पितवान्।

यस्मिन् रात्रौ तस्मै एषः सम्मानः दातव्यः आसीत्, तस्याः पूर्ववेलायां ज्योतिपालः स्वयं विचारितवान् यत् एतस्य अर्थः वास्तवे किम्: हननसामर्थ्ये आधारितं जीवनं अनिवार्यतया अधिकां मृत्युं, अधिकं पापं, अन्ते नरके पुनर्जन्म च आनेष्यति। प्रभातपर्यन्तं प्रतीक्षां न कृत्वा सः तस्यामेव रात्रौ परिवारं राजानं च अनवबोध्य गोदावरीनद्याः समीपं वने एकाकी गतवान्, तपस्वीजीवनं स्वीकर्तुम्।

तत्र सः ‘शरभङ्ग’ इति नाम स्वीकृत्य सप्तदिनानां प्रयत्नेन अष्ट ध्यानसमापत्तीः पञ्च अभिज्ञाश्च प्राप्तवान्। तस्य समीपं समागतानां बहूनां अनुयायिनां कृते शक्रः स्वयं आश्रमं निर्मितवान्, तथा यदा समुदायः एकस्मिन् स्थले सङ्कीर्णः अभवत्, तदा तस्य सप्त प्रधानशिष्याः — सालिस्सरः, मेण्डिस्सरः, पब्बतः, कालदेवलः, किसवच्छः, अनुसिस्सः तथा नारदः — प्रत्येके समीपे स्वकीयान् आश्रमान् स्थापितवन्तः।

सौम्यस्य तपस्विनः किसवच्छस्य उपरि विपत्तिः तदा आगता, यदा दण्डकी राजा यां गणिकां स्वानुग्रहात् निष्कासितवान् आसीत्, सा तं ष्ठीवितवती, ‘कालकर्णी’ — “दुर्भाग्यम्” इति नाम्ना तं शप्तवती। राज्यानुग्रहं पुनः प्राप्य सा राजानं प्रेरितवती यत् स्वदुर्भाग्यस्य दोषं निरपराधे तपस्विनि आरोपयेत्, तेन सः पुनः सौभाग्यं प्राप्स्यति। युद्धात् पूर्वं दण्डकी स्वसम्पूर्णसेना च तं निर्दोषं साधुं प्रति तस्य शापं गृहीतवन्तः, स्वसेनापतेः चेतावनीम् उपेक्ष्य, यः अवदत् यत् देवाः कुपिताः सन्ति तथा सप्तदिनेषु समग्रं राज्यं पतिष्यति।

शरभङ्गः संकटं ज्ञात्वा स्वयं गत्वा किसवच्छं विनाशात् पूर्वमेव सुरक्षितं नीतवान्। विनाशः यथा पूर्वमेव चेतावितः तथैव आगतः। प्रथमं पुष्पाणां मुद्राणां च वृष्टिः, यया लोभिनः आश्रयात् बहिः आकृष्यन्ते, ततः प्रज्वलितायुधैः, दग्धाङ्गारैः अग्निना च वृष्टिः, यया दण्डकिनः राज्यस्य षष्टियोजनानि पूर्णतया नष्टानि।

एतस्य भाग्यस्य वार्ता तिसृभिः समीपस्थराजभिः — कलिङ्गेन, अत्थकेन, भीमरथेन च — श्रुता, येषां ज्ञानं जातं यत् इयं प्रथमा तादृशी विनाशलीला नासीत्। राजा कलबुः क्षान्तिवादिनः तपस्विनः प्रति क्रूरतायाः कारणात् पृथिव्या गिलितः आसीत्, राजा नलिकिरः तपस्विनां उपरि श्वानान् प्रेरितवान् इति विनष्टः, राजा अज्जुनः अङ्गिरसनामकस्य मुनेः हननात् नष्टः आसीत्। एतेन प्रतिरूपेण व्याकुलाः त्रयः राजानः शरभङ्गस्य परामर्शं प्रत्यक्षं प्राप्तुं सङ्कल्पितवन्तः।

देवराजः शक्रः अपि तत्रैव प्रश्नेन सह आश्रमं प्राप्तवान्, अनुसिस्साय शिष्याय सह विनीतं श्लोकविनिमयं कृत्वा, पश्चात् सम्पूर्णसभासमक्षं शरभङ्गस्य पुरतः। शक्रः तं कठोरवचनेषु क्षान्तेः विषये, सद्गुण-प्रज्ञा-धर्म-सौभाग्यानां यथार्थार्थविषये, प्रज्ञा अन्यसर्वेभ्यः गुणेभ्यः किमर्थं उत्कृष्टा इति विषये, तथा चतुर्णां विनष्टानां राज्ञां पुनर्जन्मस्थानविषये प्रश्नान् पृष्टवान्।

शरभङ्गः प्रत्येकं प्रश्नस्य सम्पूर्णं उत्तरं दत्तवान्, दण्डकिनं धारयन्तं कुक्कुलनरकं, नलिकिरं विनाशितवतां श्वानानां दंष्ट्राः, अज्जुनस्य प्रतीक्षमाणाः यातनाः, कलबुं दहन्तम् अग्निं च नामतः उक्तवान्। सः उपदिदेश यत् प्राज्ञः एतादृशान् फलान् श्रुत्वा पुनः कदापि भिक्षुं वा ब्राह्मणं वा न पीडयति, तथा केवलं सदाचारेण स्वर्गं प्राप्नोति। ततः भगवान् अभिज्ञापयत् यत् पूर्वजन्मनि प्रत्येकः श्रोता कः आसीत् — सारिपुत्रः सालिस्सरः आसीत्, कस्सपः मेण्डिस्सरः, अनुरुद्धः पब्बतः, कच्चायनः कालदेवलः, आनन्दः अनुसिस्सः, तथा कोलितः — यः पश्चात् स्वयं मौद्गल्यायनः अभवत् — सः रक्षितः किसवच्छः आसीत्। स्वयं सः शरभङ्गः आसीत्। महानिपाते पालिग्रन्थस्य जातकसङ्ख्या ५२२ इति कथा अस्मिन् आख्याने अभिलिखिता अस्ति।

ज्योतिपालस्य निर्णयः तस्य परितः कस्यापि दृष्ट्या पूर्वमेव न दृश्यः अभवत्; सः केवलं प्रभातात् पूर्वमेव अरण्यं प्रविष्टवान्, न तु प्रभातानन्तरम्। तथापि तस्या एकरात्रेः चयनम् एव तं आचार्यं कृतवान्, यम् त्रयः राजानः शक्रश्च भूमिं लङ्घ्य परामर्शार्थम् आगतवन्तः। सेनानां सुकौशलेन अर्जितः कोऽपि आदेशः एतादृशं परिवर्तनं स्वयं उत्पादयितुं कदापि न शक्नोति स्म।