प्रतिकारं अकुर्वन् नागराजः

जेतवने भगवान् बुद्धः उपोसथशीलानि, अर्थात् पर्वदिनेषु आचरणीयानि संयमव्रतानि, श्रद्धया पालयतः उपासकान् प्रशस्य अकथयत्। सः स्वभिक्षुभ्यः अवदत् यत् पुरातनाः प्राज्ञाः एतस्य व्रतस्य अखण्डपालनार्थम् एतेषां यावत् महतीं कीर्तिम् अपि त्यक्तवन्तः। एतत् सिद्धयितुं सः अतीतयुगस्य एकां कथाम् अकथयत्।

तस्मिन् पूर्वयुगे बोधिसत्त्वः राजगृहे मगधराजस्य प्रधानपत्न्याः पुत्रः दुय्योधनः इति अजायत। तक्षशिलायां शिक्षां प्राप्य सः स्वगृहं प्रत्यागतः, तस्य पिता तं सिंहासने अभिषिच्य स्वयं तपस्वीजीवनं स्वीकृतवान्, प्रथमं राजोद्याने, ततः महिंसकदेशे कन्दकपर्वतस्य समीपे पर्णकुटीरे। तत्र पिता गभीरं ध्यानं तथा उच्चतरां विद्यां साधितवान्।

दुय्योधनः राजा सन् नगरस्य चतुर्षु द्वारेषु अन्नसत्रं निर्मितवान्, तथा च सः समग्रभारते दानशीलतया विश्रुतः अभवत्। परन्तु तस्य हृदयस्य अभिलाषा मानुषसिंहासनं शाश्वतं वा देवेषु पुनर्जन्म वा न आसीत्, अपि तु लोकविश्वासे नागदेवानां तेजोमयं नागलोकम् एव। सः एतस्मिन् एकस्मिन् लक्ष्ये धृत्वा नैतिकनियमं पालयति स्म तथा च पर्वदिनानि आचरति स्म, आयुषः अन्ते च सः स्वाभिलषितरूपेण नागराजः शङ्खपालः इति पुनर्जन्म लेभे, यः नागानां सर्पाकारधारणात् प्रायः सर्पराजः इति उच्यते।

शङ्खपालः अचिरेणैव यत्र लब्धुम् अभिलषितवान् तस्मिन् एव लोके वास्तविकं सन्तोषं न प्राप्नोत्। तस्य इन्द्रियसुखानि तस्मै निःसाराणि प्रतीयन्ते स्म, अतः सः मानुषजन्म याचते स्म, यत्र सः अन्तिममुक्तये साधनां कर्तुं शक्नुयात्। स्वजलाभ्यन्तरस्थप्रासादस्य सर्वेभ्यः विक्षेपेभ्यः दूरे उपोसथशीलानि पालयितुं सः नागलोकं परित्यज्य साधारणसर्परूपं धारयति स्म। ततः सः मानवलोके वल्मीकोपरि अचलः शयितः भवति स्म, तत्र यत् किमपि भवेत् तथापि अहिंसाव्रतं पालयितुं दृढसङ्कल्पः।

षोडश मृगयाजीविनः मांसार्थं अन्वेषन्तः वल्मीके कुण्डलीकृतं तं दृष्ट्वा तस्य विशालत्वेन भीताः अष्टसु पृथक्स्थानेषु तस्य शरीरे स्तम्भान् निखनितवन्तः, ततः उन्मुक्तान् व्रणान् कृष्णवंशखण्डैः कण्टकैः सह पूरितवन्तः। ते तस्य व्रणेषु रज्जुः प्रवेश्य तं आकर्षितवन्तः, तस्य नासिकापुटमपि तनुना स्तम्भेन विद्धवन्तः, येन सः शिरः उन्नम्य स्थाप्येत यदा ते तं ग्रामात् ग्रामं प्रदर्शनार्थं आकर्षन्ति स्म। एतस्मिन् सर्वस्मिन् कालेऽपि शङ्खपालः तेषु प्रति नेत्रे न उन्मीलितवान्, न च क्रोधः उदयते स्म, दृढसङ्कल्पेन यत् शरीरे कोऽपि व्रणः व्रतस्य व्रणं न भवतु।

अलारः नामकः एकः धनिकः भूस्वामी तत् शोभायात्रां दृष्ट्वा पीडितं प्राणिनं मोचयितुं प्रेरितः। सः षोडशेभ्यः मृगयाजीविभ्यः प्रत्येकं मुष्टिपरिमितानि सुवर्णमुद्राः स्वकीयं वृषभं च दत्तवान्, तेषां पत्नीभ्यः अलङ्काराणि अपि दत्तवान्, इति उदारं मूल्यं यत् कोऽपि तत् प्रत्याख्यातुं न शक्नोति स्म। मुक्तिमात्रेण शङ्खपालः जलाभिमुखं सरन् अदृश्यः अभवत्।

अपरिमितकृतज्ञः शङ्खपालः पश्चात् अलारस्य समक्षम् आविर्भूय तं नागलोकं प्रति अनयत्, यत् सुवर्णमणिमयं प्रासादं आम्रवाटिकाभिः परिवेष्टितम् आसीत्। तत्र त्रिशतं नागकन्याः तस्य परिचर्यां कुर्वन्ति स्म, तथा च सः एकवर्षं यावत् सर्वं स्वर्गसुखं प्राप्तवान्। यदा अलारः अन्ततः स्वातिथेयाय अवदत् यत् सः अत्र स्थातुं न, अपितु तपस्वी भवितुम् इच्छति, तदा शङ्खपालः तं मुक्तहस्तेन विसृष्टवान्, अरण्यजीवनाय यावद् अपेक्षितं सर्वं दत्त्वा।

अलारः हिमालयप्रदेशे तपस्वीजीवनं स्वीकृत्य बहुकालं एकान्ते निवसति स्म, ततः तस्य यात्रा तं वाराणसीं प्रापयत्। राजा तस्य व्यक्तित्वेन प्रभावितः तं राजप्रासादे आमन्त्रितवान्, तत्र च पश्चात् श्लोकरूपेण अभिलिखितेन संवादेन अलारः शङ्खपालस्य बन्धनस्य सहनस्य च समग्रां कथां कथितवान्। सः अवदत् यत् तादृशस्य सद्गुणस्य साक्षात्कारः, यः सः प्राणी स्वपीडकान् क्षणेन नाशयितुं शक्नोति स्म, तस्य स्वहृदयं प्रथमं पवित्रजीवनं प्रति प्रवर्तयति स्म।

भगवान् शिक्षा-समापनसमये अभिज्ञापयत् यत् कश्यपः तपस्वी भूत्वा पिता अभवत्, आनन्दः वाराणस्याः यः राजा अलारस्य वृत्तान्तं श्रुतवान् सः, तथा सारिपुत्रः स्वयम् अलारः आसीत्। सः स्वयम् शङ्खपालः नागराजः अभवत्, यस्य यातनायाः धैर्यं तस्य पीडायाः तथा स्वसिंहासनस्यापि अतिक्रमणं कृतवत्। एषा कथा पालिग्रन्थे जातकसङ्ख्यायाः ५२४ अन्तर्गतम् अभिलिखिता अस्ति।

शङ्खपालस्य मृगयाजीविनां क्रौर्येषु यत् धैर्यं प्रदर्शितम्, तत् सहसा सङ्कटकाले उत्पन्नं इच्छाशक्तेः कार्यं नासीत्; तत् तु तस्य व्रतस्य प्रत्यक्षं निरन्तरं रूपं आसीत्, यत् व्रतं सः तस्मिन् वल्मीके कोऽपि व्याधः तं प्राप्नुयात् इति पूर्वमेव सङ्कल्पितवान् आसीत्। मुक्तभूभागे, स्वजलनिमग्नात् प्रासादात् दूरे शयनं स्वयम् एव चयनितं आसीत्, यत् सः उपोसथव्रतं विक्षेपं विना पालयितुं इच्छति स्म। अतः तदनन्तरं यः सकलः कष्टः आगतः, सः तस्य सिद्धान्ततः पूर्वमेव स्वीकृतः जोखिमः आसीत्, इदानीं वास्तविकरूपेण यः प्रत्यक्षः जातः।