ทีฆีติโกศลชาดก

พระศาสดาตรัสเรื่องนี้ ณ วัดเชตวัน เกี่ยวกับภิกษุผู้ชอบวิวาทบางรูปจากโกสัมพี พวกเขามาถึงวัดเชตวัน และพระศาสดาทรงกล่าวกับพวกเขาในขณะที่พวกเขาคืนดีกัน พระองค์ตรัสเรียกพวกเขาว่าเป็นบุตรที่ชอบธรรมของพระองค์ในพระธรรม ซึ่งเกิดจากพระวาจาของพระองค์

พระองค์ตรัสแก่พวกเขาว่า บุตรไม่ควรเหยียบย่ำคำแนะนำที่บิดาให้ไว้ แต่พวกเขากลับไม่ปฏิบัติตามคำตักเตือนของพระองค์ เรื่องนี้มีหมายเลข 371 ในชาดกซึ่งเป็นคัมภีร์รวมเรื่องราวในชาติปางก่อนของพระไตรปิฎกบาลี

พระศาสดาทรงเตือนความจำพวกเขาถึงฤๅษีผู้มีปัญญาในอดีต ฤๅษีเหล่านั้นตกอยู่ในอำนาจของผู้ที่ฆ่าบิดามารดาของตนและยึดราชอาณาจักรไป ศัตรูเหล่านั้นเป็นกบฏที่ยอมรับแล้วและพบในป่า แต่ฤๅษีมิได้ประหารพวกเขา ท่านกล่าวว่า “เราจะไม่เหยียบย่ำคำแนะนำที่บิดามารดาให้แก่เรา”

จากนั้นพระองค์ตรัสเรื่องราวในอดีต ในชาดกนี้ เหตุการณ์ที่นำไปสู่เรื่องและตัวเรื่องเองได้ถูกกล่าวไว้อย่างสมบูรณ์ในชาดกอีกเรื่องหนึ่ง ดังนั้นที่นี่จึงกล่าวเพียงแก่นสำคัญ หน้านี้ยึดตามสิ่งที่ตัวบทให้ไว้เท่านั้น

ชาดกหมายเลข 371 มิได้กล่าวซ้ำเหตุการณ์ก่อนหน้าที่อยู่ในนั้น โกสัมพีชาดก หมายเลข 428 ให้คำอธิบายสั้น ๆ ในนั้น พระเจ้าพรหมทัต ผู้เป็นกษัตริย์แห่งกาสีที่เมืองพาราณสี ได้ชิงราชอาณาจักรของพระเจ้าทีฆติ แห่งโกศล และสังหารพระองค์ขณะที่พระองค์ประทับอยู่โดยปลอมพระองค์

พระโอรสของทีฆติคือราชกุมารทีฆาวุ ผู้เป็นพระโพธิสัตว์ในชาตินี้ ซึ่งเป็นพระพุทธเจ้าเองในชาติก่อนนั้น เรื่องเริ่มขึ้นเมื่อราชกุมารเติบโตแล้ว และพระเจ้าพรหมทัตแห่งพาราณสีอยู่ในวิสัยที่พระองค์จะเอื้อมถึงได้

ราชกุมารทีฆาวุพบพระเจ้าพรหมทัตนอนตะแคงอยู่ในป่า พระองค์คว้าพระราชาที่มวยพระเกศาและตรัสด้วยถ้อยคำรุนแรง ตรัสว่าบัดนี้ผู้ปล้นที่ฆ่าบิดามารดาของพระองค์ได้ตกอยู่ในอำนาจของพระองค์แล้ว

ในขณะที่พระองค์ยกพระแสงดาบขึ้น ทรงระลึกถึงคำแนะนำที่บิดามารดาได้ให้ไว้แก่พระองค์ ทรงดำริว่าแม้จะต้องแลกด้วยชีวิตของพระองค์เอง พระองค์ก็จะไม่เหยียบย่ำคำแนะนำของท่าน พระองค์จะพอพระทัยกับการทำให้พระราชาหวาดกลัวเท่านั้น

ทีฆาวุตรัสคาถาแรก ตรัสว่าพระราชาอยู่ในอำนาจของพระองค์ นอนอยู่ตรงนั้น และตรัสถามว่าพระราชามีอุบายใดที่จะพ้นจากความกลัว

พระราชาตรัสตอบด้วยคาถาที่สอง พระองค์นอนอยู่ในอำนาจของราชกุมาร ไร้ทางสู้บนพื้นดิน และไม่ทรงทราบหนทางใดที่จะพ้นได้

ต่อจากนั้น พระโพธิสัตว์ตรัสคาถาที่เหลือ มีเพียงกรรมดีและวาจาดีเท่านั้น มิใช่ทรัพย์สมบัติ ที่จะนำความสงบมาให้ในยามใกล้ความตาย ผู้ที่ยึดคิดว่า คนนั้นด่าข้า อีกคนหนึ่งทำร้ายข้า คนที่สามเอาชนะและปล้นข้าไปนานแล้ว ความโกรธของพวกเขาย่อมไม่มีวันคลาย

แต่ผู้ที่ไม่ยอมให้ความคิดเช่นนั้นตั้งอยู่ในใจ ย่อมระงับความโกรธและอยู่ร่วมกันได้อีกครั้ง เวรไม่ระงับด้วยเวร มีแต่ความรักเท่านั้นที่ทำให้เวรสงบลง นี่คือธรรมแห่งสันติที่คงอยู่ชั่วนิรันดร์

หลังถ้อยคำเหล่านี้ พระโพธิสัตว์ตรัสว่า พระองค์จะไม่ทำร้ายพระราชา แต่ทรงให้พระราชาสังหารพระองค์เสียเอง และทรงวางพระแสงดาบไว้ในพระหัตถ์ของพระราชา พระราชาตรัสตอบว่า พระองค์ก็จะไม่ทำร้ายราชกุมารเช่นกัน

พระราชาทรงปฏิญาณ เสด็จพร้อมทีฆาวุกลับไปยังนคร และทรงนำพระองค์ไปเฝ้าเหล่าที่ปรึกษา ตรัสว่านี่คือราชกุมารทีฆาวุ พระโอรสของพระราชาแห่งโกศล ผู้ได้ไว้ชีวิตของพระองค์ และพระองค์จะไม่ทรงทำอันตรายแก่ราชกุมารได้เลย

พระราชาพระราชทานพระธิดาของพระองค์แก่ราชกุมารในการอภิเษกสมรส ทรงสถาปนาราชกุมารให้ครองราชอาณาจักรที่เคยเป็นของพระบิดาด้วย นับแต่นั้น พระราชาทั้งสองทรงครองราชย์ร่วมกันอย่างสุขสันต์และกลมเกลียว

พระศาสดาทรงจบพระธรรมเทศนาและระบุการเกิด บิดามารดาในสมัยนั้นบัดนี้เป็นสมาชิกของราชวงศ์ และราชกุมารทีฆาวุคือพระศาสดาเอง ในโกสัมพีชาดกที่เกี่ยวข้อง หมายเลข 428 พระองค์ตรัสเรียกบิดามารดาในสมัยนั้นว่าพระเจ้าสุทโธทนะผู้ยิ่งใหญ่ และพระนางมหามายา

เรื่องนี้มีเพียงหนึ่งขณะ คือดาบที่ยกขึ้นแต่ไม่ได้ฟันลง ทุกสิ่งก่อนหน้านั้นคือเหตุผลที่จะลงมือ และตัวบทก็มิได้ปิดบังข้อนี้ สิ่งที่พระโพธิสัตว์ทรงเลือกคือการระลึกถึงคำแนะนำของบิดามารดามากกว่าบาดแผลของพระองค์เอง แม้จะเสี่ยงต่อชีวิตก็ตาม

ผลลัพธ์นั้นมิใช่ความอ่อนแอ เมื่อพระองค์ทรงมอบดาบแก่พระราชา พระองค์ทำให้เหตุแห่งความกลัวหมดไปจากทั้งสองฝ่าย และราชอาณาจักรก็ได้คืนมาแก่พระองค์ด้วยความสงบ สำหรับภิกษุชาวโกสัมพี และสำหรับผู้ศรัทธาทุกคนที่ติดอยู่ในความขัดแย้ง เรื่องนี้ถามคำถามหนึ่ง คือ เราสามารถวางความเคืองแค้นเก่าลงได้หรือไม่ เพื่อให้ชุมชนอยู่ร่วมกันได้อีกครั้ง