कथायाः पृष्ठभूमिः: बुद्धस्य प्रज्ञायाः चर्चा
पुण्णनदीजातकम्, यत् पालिसङ्ग्रहे सङ्ख्या २१४ इति अङ्कितम् अस्ति तथा जातकट्ठकथायां अभिलिखितम्, बुद्धेन जेतवने उक्तम्। विषयः सम्यक्-प्रज्ञा आसीत्। भिक्षवः धर्मसभायां समवेताः आसन् तथा वदन्ति स्म यत् सम्यक्सम्बुद्धस्य प्रज्ञा महती विशाला च क्षिप्रा तीक्ष्णा भेदिनी उपायकुशला च अस्ति।
गुरोः टिप्पणी
भगवान् आगत्य पृष्टवान् यत् ते किं विषयं चर्चयन्ति। यदा ते तस्मै न्यवेदयन्, तदा सः अवदत् यत् बुद्धः न केवलम् इदानीमेव प्रज्ञावान् उपायकुशलश्च अस्ति; पुरा अपि सः तथैव आसीत्। ततः सः तेभ्यः अतीतस्य एकां कथां कथितवान्।
वाराणस्याः पुरोहितः
पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्याः राजनि शासति सति बोधिसत्त्वः राजपुरोहितस्य पुत्रत्वेन जातः। वयः प्राप्य सः तक्षशिलायां अध्ययनं कृतवान्। पितुः मरणानन्तरं सः पुरोहितपदं प्राप्तवान्, मानुषिकेषु दिव्येषु च विषयेषु राज्ञः मन्त्री अभवत्।
अपवादेन निर्वासनम्
कालान्तरे राजा परनिन्दकानां वचसि कर्णं दत्तवान्। क्रुद्धः सः बोधिसत्त्वम् आदिशत् यत् सः पुनः स्वसम्मुखे न तिष्ठेत्, ततः सः वाराणस्याः निर्वासितः। तदा बोधिसत्त्वः स्वभार्यां परिवारं च गृहीत्वा काशीदेशस्य एकस्मिन् ग्रामे गृहं कृतवान्।
राजा स्मरति
कालान्तरे राजा बोधिसत्त्वस्य सद्गुणं स्मृतवान्। तस्य मतं यत् स्वगुरोः आनयनाय दूतं प्रेषयितुं न उचितम्। तस्मात् सः पत्रे एकं काव्यं लिखितुं निश्चितवान्। सः काकमांसं पाचयित्वा पत्रं मांसं च श्वेतवस्त्रे बद्ध्वा राजमुद्रया मुद्रयितुं सङ्कल्पितवान्।
राजपरीक्षा
राजा विचारितवान् यत् यदि तस्य गुरुः प्रज्ञावान् स्यात्, तर्हि सः पत्रं पठित्वा मांसं काकमांसम् इति ज्ञात्वा आगमिष्यति। यदि न, तर्हि न आगमिष्यति। सा परीक्षा मृदुला आसीत्। तया राजा आज्ञां विना स्वगुरुं याचितुं शक्तः अभवत्, गुरुश्च अपमानं विना उत्तरं दातुं शक्तः।
नद्याः प्रहेलिका
राजा पत्रे एकं श्लोकं लिखितवान्। तत्र तत् उक्तम् यत् नद्याः प्लावने पिबति, यत् शस्यं अदृश्यं करोति, यत् मार्गे पथिकस्य आगमनं सूचयति। अन्ते सः प्रज्ञावन्तं भोक्तुं प्रहेलिकाम् उचितरूपेण पठितुं च प्रार्थयति। त्रयोऽपि सङ्केताः काकम् एव निर्दिशन्ति, प्रत्येकः पङ्क्तिः तस्य पक्षिणः विषये भिन्नं प्राचीनं लोकोक्तिं वा विश्वासं वा स्पृशति।
पुरोहितस्य प्रत्युत्तरम्
बोधिसत्त्वः पत्रं पठित्वा अचिन्तयत् यत् राजा तं द्रष्टुम् इच्छति। सः द्वितीयं श्लोकम् उक्तवान्। तस्मिन् उक्तं यत् राजा तस्मै काकं प्रेषयितुं न विस्मरति, हंसाः बकाः मयूराश्च अन्ये पक्षिणः सन्ति, यः एकं प्रेषयति सः अन्यान् अपि प्रेषयिष्यति। तस्मिन् एव क्षणे उक्तं यत् यदि सः किमपि न प्रेषितवान् स्यात्, तर्हि तत् अधिकं दुःखदं स्यात्। अवगत्य बोधिसत्त्वः स्वरथं सज्जीकृतवान्।
राजसभायां पुनरागमनम्
सः राजानं प्रति गत्वा तं दृष्टवान्। राजा प्रसन्नः अभवत्, तं पुनः राजपुरोहितपदे स्थापितवान्। कस्यचित् दण्डः न उक्तः, न च कोऽपि निन्दा अभिलिखिता। कथा केवलं तं सम्बन्धं पुनः स्थापयति यं निन्दा भङ्क्तवती आसीत्, यथा सः कदापि न छिन्नः स्यात्।
बुद्धस्य अभिज्ञानम्
उपदेशस्य समाप्तौ भगवान् जन्मपरिचयं दत्तवान्। तस्मिन् काले राजा आनन्दः आसीत्, बुद्धः स्वयं तस्य पुरोहितः आसीत्। ये भिक्षवः तस्य वर्तमानप्रज्ञायाः प्रशंसां कुर्वन्ति स्म, तेभ्यः प्रदर्शितं यत् तस्मिन् अपि पूर्वं तथैव उपायकुशलता आसीत्। तैः गुरौ तीक्ष्णा बुद्धिः दृष्टा आसीत्, इदानीं च तस्याः दीर्घः इतिहासः अवलोकितः।
प्रहेलिकाम् अतिक्रम्य गता शिक्षा
जातकं द्विविधां प्रज्ञां दर्शयति। बोधिसत्त्वस्य प्रज्ञा सन्देशस्य अन्तरालस्थम् अर्थं पठितुं कटुता विना च प्रत्युत्तरं दातुं प्रज्ञा अस्ति। राज्ञः प्रज्ञा एतत् ज्ञातुं यत् सः सज्जनं प्रति अन्यायं कृतवान्, गौरवपूर्णरूपेण तत् संशोधयितुं मार्गं च अन्वेष्टुं प्रज्ञा अस्ति। न द्वयोः कृते दीर्घं भाषणं आवश्यकम्। पत्रं, वस्त्रं, मांसस्य एकः खण्डः च पर्याप्ताः। यत्र जनप्रतिष्ठा कर्णोपकर्णैः नष्टा भवति, तत्र कथा स्मारयति यत् यदि एकः पक्षः सौजन्येन याचते अपरश्च उदारमनसा प्रत्युत्तरं ददाति, तर्हि क्षतिः पूर्यते।
ज्ञातव्य-विशेषः
पुण्णनदीजातकम् पालिसंग्रहे २१४ क्रमाङ्के अस्ति, जातकाट्ठकथायां च अभिलिखितम्।
जेतवने बुद्धेन इदम् उपदिष्टम्, यदा भिक्षवः तस्य महतीं क्षिप्रां भेदिनीं च प्रज्ञां चर्चयन्ति स्म।
पालिनाम्नः अर्थः 'पूर्णा नदी' इति, यत् राज्ञः प्रहेलिकायाः प्रथमपङ्क्तेः आगतम्।
प्रहेलिका काकविषये त्रिषु लोकप्रसिद्धेषु विचारेषु आधृता अस्ति: नद्यः प्लावनेन पूर्णाः यत् काकः तटात् पातुं शक्नोति, धान्यम् उन्नतं यत् काकं प्रच्छादयति, काकस्य रवः च पान्थस्य आगमनस्य सूचकः इति।
अभिज्ञाने आनन्दः राजा आसीत्, बुद्धः पुरोहितः आसीत्।