दुम्मेधजातकम्

जेतवनविहारे भगवान् बुद्धः लोककल्याणार्थं कृतानां कर्मणां विषये इमां कथां कथितवान्, यत् कौशलं सत्कर्म साधयति, किमपि हिंसां विना। एतादृशं कर्म कीदृशं भवति इति दर्शयितुं बुद्धः वाराणस्याः एकस्य राजकुमारस्य पुरातनीं कथां स्मारितवान्, यः केवलं सावधानतया चितेन घोषणया एव राज्यस्य क्रूरतां निवृत्तवान्। पालित्रिपिटकस्य जातकम् ५० इति एषा कथा भगवता कथिता।

ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति, प्रजाः स्वधार्मिकोत्सवान् अजान्, मेषान्, शूकरान्, कुक्कुटांश्च बहुसङ्ख्यया हत्वा आचरन्ति स्म; तेषां रक्तं मांसं च तेषु देवेषु अर्पयन्ति स्म, येषां भाग्यस्य शासकाः इति ते विश्वसन्ति स्म। राजकुमारः ब्रह्मदत्तः, यः पश्चात् बोधिसत्त्वः अभवत्, वर्षे वर्षे प्राणिहत्यायाः इमं विनाशं दृष्ट्वा व्यथितः अभवत्; किन्तु सः अवगतवान् यत् पितुः प्रजाभ्यः सहसा निषेधाज्ञा दत्ता चेत् तेषां अनुष्ठानानि गुप्तानि भविष्यन्ति, न तु समाप्तानि।

यदा राज्यं तस्मै प्राप्स्यति तदा हिंसायाः अन्तं करिष्यामीति निश्चित्य, युवा राजकुमारः नगरस्य प्रान्ते विद्यमानं विशालं वटवृक्षं प्रतिदिनं गन्तुं आरब्धवान्, यत्र जनाः पूर्वमेव आदरणीयं देवं पूजयन्ति स्म। सः नैवेद्यम् अर्पयति स्म, वृक्षस्य समीपे प्रत्यक्षं सम्मानं दर्शयति स्म। साक्षिणां पुरतः सः प्रतिज्ञां कृतवान् यत् यदि सः पितुः सिंहासनं प्राप्स्यति, तर्हि सः स्वयं तस्य देवस्य सम्मानार्थं महान् यज्ञं करिष्यति, राज्ये पञ्चशीलानि भङ्क्त्वा ये स्थिताः, तान् सर्वान् अर्पयिष्यति।

यदा पिता मृतः, राजकुमारः अभिषिक्तः, तदा सः वटवृक्षे कृतां प्रतिज्ञां न विस्मृतवान्। सः स्वमन्त्रिणः, पुरोहितान्, वाराणस्याः नागरिकांश्च आहूय तेषां नूतनराज्ञः प्रथमां घोषणां श्रवणाय उपस्थापितवान्। सः घोषितवान् यत् सः राज्ये यः कोऽपि प्राणिहत्यां करोति, यः परस्वं चोरयति, यः कामाचारं करोति, यः असत्यं वदति, यः मादकं पिबति, तं सर्वं यज्ञे अर्पयितुं सः प्रतिज्ञाबद्धः अस्ति। तस्य राजपुरुषाः तादृशं अपराधिनं यज्ञवेद्यै गृहीतुं सज्जाः सन्ति इति सः अवदत्।

घोषणा वाराणस्यां दण्डाज्ञायाः अपेक्षया अधिकशीघ्रं प्रसृता। तदा प्रभृति कोऽपि नागरिकः मद्यं स्पृशितुं, कञ्चित् मुद्रामपि चोरयितुं, कस्यापि प्राणिनः प्रति हस्तम् उत्थापयितुं साहसं न करोति स्म, नवीनस्य राज्ञः सहस्रजनेषु गणितः भवेयम् इति भयेन। यस्मिन् उत्सवकाले वधशालाः रक्तरञ्जिताः आसन्, ताः मौनं जाताः; वर्षे वर्षे अनेककर्पणं अनुष्ठितानि यज्ञकर्माणि सर्वथा विरमितानि।

यद्यपि राजा सहस्रं दुराचारिणः यज्ञे अर्पयितुं प्रतिज्ञां कृतवान्, तथापि राज्ये कोऽपि मनुष्यः पञ्चशीलानि एतावत् गम्भीरतया न भङ्क्तवान्, यत् यज्ञवेद्यै गृहीतुं शक्यते स्म। सा प्रतिज्ञा घोषणायाः दिने, तस्मिन् दिने, कस्यचित् राज्ञः स्वप्रजाभ्यः कृतं क्रूरतमं भयप्रदानम् इव प्रतीता। परन्तु तत् सर्वं प्राणिनां मानवानां च राज्यवासिनां कृते तस्याः विधिस्य अनिष्टात् रक्षितवत्।

यदि युवराजः राज्याभिषेकदिने यज्ञं सरलतया निषिद्धं अकरिष्यत्, तर्हि प्रजाः तादृशं आज्ञां प्राप्नुयुः यत् ते स्वस्य सुरक्षायै समृद्धये च आवश्यकानि मन्यमानानि अनुष्ठानानि त्यजन्तु। ते यान् देवान् पूजयन्तः मन्यन्ते स्म, तेषां दैविकाप्रसन्नतायाः भयात् बहवः गुप्तरूपेण तानि चालयिष्यन्ति स्म। परन्तु अपराधिनः एव तस्य अनुष्ठानवेद्या सह सम्बद्धेन भाग्येन धमकीकृत्य, राज्ञा प्रजानां धार्मिकभयम् एव तस्य हानिकरस्य आचरणस्य विरुद्धे परिवर्तितम्। यज्ञानां त्यागः देवानां विरोधः न, अपि तु तेषां आज्ञापालनरूपेण प्रतीतः।

बोधिसत्त्वः राज्यस्य कस्यापि आज्ञां दातुं शक्तिमान् भवितुं पूर्वं वटवृक्षं यावत् यत् वर्षाणि अगच्छत्, तत् घोषणायाः समानं महत्त्वपूर्णम् आसीत्। तानि वर्षाणि तस्मै पितुः प्रजानां चिन्तनं भयं च निरीक्षितुं समयं प्रदत्तवन्ति, पूर्वं यत् तस्य भयस्य दयालु दिशि परिवर्तनाय प्रयत्नः कृतः। अधीरः शासकः राज्यप्राप्त्या तत्क्षणमेव समानं निषेधं दत्त्वा पश्चात् दण्डैः तं बलात् कार्यान्वितुं बाध्यः स्यात्, प्रजाः गोपनीयरूपेण तं विरोधयन्ति स्म। बोधिसत्त्वस्य मौनिकनिरीक्षणवर्षाणि तं तादृशीं एकां घोषणां प्राप्तुं साहाय्यं कृतवन्ति, यत् एकस्यापि मनुष्यस्य दण्डं विना कार्यं साधयति।

कथायाः अन्ते भगवान् बुद्धः स्वं वाराणस्याः प्राज्ञेन राज्ञा सह अभिन्नम् अभिज्ञातवान्, तथा जेतवने समवेतान् स्वशिष्यान् तेषां मन्त्रिभिः सह अभिन्नम् उक्तवान्, ये तस्य सिंहासनस्य समीपे स्थिताः आसन् तथा एकस्य घोषणायाः भयेन यत् सिद्धम्, तत् साधारणोपदेशेन यज्ञविरोधे अपि साधितं न शक्यत इति अवलोकितवन्तः।