वर्षां आनयन्तः शीलाः

बोधिसत्त्वः कुरुराज्यस्य राज्ञः धनञ्जयस्य पुत्रत्वेन जातः, तक्षशिलायां शिक्षितः, पित्रा उपराजत्वे नियुक्तः, कालान्तरे इन्द्रप्रस्थे स्वयं राजा अभवत्। तस्य कुलं न विजयेन न धनेन, अपि तु अतिदुर्लभेन एकेन गुणेन सर्वत्र प्रसिद्धम् आसीत्। तत्र एकादश जनाः, राजतः आरभ्य तस्य सेवायां स्थिता गणिकापर्यन्तम्, प्रत्येकं पञ्चशीलानि स्वीकृत्य यथार्थया स्थिरया गम्भीरतया च तानि पालितवन्तः।

यदा समीपस्थे कलिङ्गराज्ये अनावृष्टिः समुपस्थिता, तस्य राजा कुरोः समृद्धेः रहस्यम् ज्ञातुं अष्टौ ब्राह्मणान् प्रैषयत्। ते बोधिसत्त्वं स्वीयेन राजगजेन अञ्जनवसभेन सह आरूढं दृष्टवन्तः; यत्र यत्र सः गजः गच्छति तत्र वृष्टिं आनयति इति ख्यातः आसीत्, ते तं पशुम् एव ऋणरूपेण याचितवन्तः। बोधिसत्त्वः तत्क्षणम् अनुमेने; ब्राह्मणानां हस्ते शुण्डम् अर्पयितुं पूर्वं तस्य गजस्य महिम्नि किमपि न निगूढम् इति निश्चयाय त्रिवारं तं परीक्षितवान्।

ब्राह्मणाः गजं पूर्णोत्सवेन कलिङ्गं प्रत्यानयन्, परन्तु तेन वृष्टिः न अपतत्। पशुः एकाकी यां शक्तिं ते अन्विच्छन्ति तां धारयितुं न शक्नोति इति विचार्य कलिङ्गराजः तं प्रत्यर्पितवान्। सः द्वितीयवारं ब्राह्मणान् प्रैषयत्, इदानीं साक्षात् कुरुधर्मम् अयाचत — बोधिसत्त्वस्य गृहे यथार्थतया पालितानि शीलानि लिखितरूपेण, येन स्वराज्यम् अपि तानि स्वीकुर्यात्।

निरर्थकेन औपचारिकेन पाठेन पञ्चशीलानि प्रतिलेखयितुं न आदिश्य, बोधिसत्त्वः स्वगृहे कुरुधर्मस्य प्रत्येकं धारकं तेषां पालनानुभवविषये सत्यतया वक्तुम् अयाचत। राजा स्वयं अङ्गीचकार यत् उत्सवे प्रक्षिप्तः कश्चित् भ्रान्तशरः कदाचित् मत्स्यम् अविध्यत् वा इति सः अचिन्तयत्। राजमाता अङ्गीचकार यत् तया एकदा समानगुणानुसारेण न, अपि तु पदानुसारेण दानानि दत्तानि, इति विषये क्षणिका शङ्का उदपादि। राजमहिषी उपराजं प्रति कामनायाः एकं क्षणिकं विचारम् अङ्गीचकार।

गणिका अकथयत् यत् सा एकदा मूल्यार्थं हस्तं प्रासारयत्, पूर्वं यत् तस्याः पुरतः कः स्थितः इति अवलोकितम् अपि न; स च पुरुषः छद्मवेशेन स्थितः शक्र एव आसीत्। एकादशेषु प्रत्येकः — पुरोहितात् रथवाहपर्यन्तं द्वारपालपर्यन्तं च — निर्दोषां सद्गुणतां न दावा कृत्वा, काञ्चित् लघुम् अनभिप्रेतं स्खलनम् अङ्गीचकार।

एतानि स्वीकारवचनानि संगृह्णन्तः ब्राह्मणाः निश्चितवन्तः यत् एकादशेषु कोऽपि स्वशीलं यथार्थतः न भग्नवान्, यतः यत् यथार्थेन अभिप्रायेन न क्रियते तत् पुरुषस्य व्रते न गण्यते। ते पञ्चशीलानि सुवर्णपट्टेषु यथा गृहसदस्यैः पालितानि तथैव, सत्यानि स्वीकारवचनानि च सहितानि, लिखित्वा तान् पट्टान् कलिङ्गं प्रत्यानयन्।

यदा कलिङ्गराजः कुरुधर्मं स्वसमग्रराष्ट्रे यथा दत्तं तथैव स्वीकृतवान्, तदा अन्ततः सम्पूर्णे कलिङ्गे वृष्टिः अपतत्, अनावृष्टिः समाप्ता, राष्ट्रस्य भयानि च सदा शान्तानि अभवन्।

बुद्धः गणिकां उप्पलवण्णा इति, द्वारपालं पुण्ण इति, रथवाहं कच्चायन इति, धान्यागाराध्यक्षं मोग्गल्लान इति, धनवन्तं पुरुषं सारिपुत्त इति, चालकम् अनुरुद्ध इति, पुरोहितं कस्सप इति, उपराजं नन्दपण्डित इति, राजमहिषीं राहुलस्य माता इति, राजमातरं मायादेवी इति, बोधिसत्त्वं स्वयमेव कुरूणां राजा इति अभिज्ञाय उपदेशं समापयत्। पालित्रिपिटके एषा कथा जातकसंख्या २७६ इति अभिलिखिता अस्ति; अवसितं परं अगोपितं यत् सत्यं गुणं, तस्य वास्तविकं सामर्थ्यं दर्शयितुम्; यत्र विख्यातः वृष्टिकारी गजः अपि तत् कर्तुं न शक्तवान्।

कथा कलिङ्गं शीलानि प्रति साक्षात् हस्तं प्रसारयितुं न ददाति; सा प्रथमं ब्राह्मणान् कुरुसौभाग्यस्य सर्वाधिकं प्रत्यक्षं भौतिकं च व्याख्यानम् अन्वेष्टुं प्रेषयति — एकं प्रसिद्धं पशुं यत् केवलं ऋणरूपेण आनीय गृहं प्रत्यानेतुं शक्यते स्म। तस्मिन् उपाये स्पष्टतया विफले सति, यदा गजः पूर्णवैभवेन स्थितः आसीत् किन्तु अद्यापि वृष्टिं न लभमाने राष्ट्रे, तदा एव कस्यचित् मनसि उदपादि यत् यस्मात् गृहात् गजः आगतः तस्य विषये वस्तुतः किं भिन्नम् इति। एषा विफलता आकस्मिकी न, अपि तु आवश्यकी आसीत्; यतः यः राज्यः एकेन गजेनैव स्वीयाम् अनावृष्टिं शमयितुं शक्यते इति विश्वसिति, सः कदापि एकादश सामान्यजनान् सत्यनिष्ठया स्वकीयान् निजसंघर्षान् वर्णयितुं न प्रार्थयिष्यति स्म।

यत् प्रतिलिखितानि शीलानि मूल्यवन्ति अकुर्वन्, न तानि एकादशभिः पूर्णतया पालितानि इति कारणेन; तेषां स्वीकारेण न कोऽपि तानि तथा पालितवान्। अपि तु प्रत्येकः स्वकीयायाः कठिनतायाः सटीकं बिन्दुं नाम्ना निर्दिष्टवान्, न तु निर्दोषाचरणस्य दावायां तां समीकृतवान्। तेषां वृत्तान्तान् विचारयन्तः ब्राह्मणाः अभिप्रायस्य वास्तविकं स्खलनं यथार्थतः भग्नव्रतात् भिन्नं जानीयुः। सत्यस्वीकारैः निर्मितं लेखं साक्ष्यरूपं वहति स्म, यत् केवलं पञ्चशीलानां सरलसूची, साक्ष्यरहिता, कलिङ्गाय स्वयं कदापि दातुं न शक्या।