कपोतजातकम्

जेतवने निवसन् बुद्धः एकं भिक्षुं प्रति सम्बद्धम् इदं आख्यानम् अभाषत, यः स्वक्षुधां नियन्तुं न शक्नोति स्म। सहभिक्षवः बुद्धाय निवेदितवन्तः यत् एषः भिक्षुः लोभप्रवृत्तः आसीत्; उत्तमभोजनस्य कस्यापि अर्पणं दृष्ट्वा सः स्वभागात् अधिकं ग्रहीतुम् अभ्यधावत्। बुद्धः केवलं वर्तमानदोषं न निन्दितवान्। सः अवदत् यत् एषः भिक्षुः पूर्वजन्मनि अपि लोभी आसीत्, तस्य लोभः तदा तस्य प्राणान् अपहृतवान्, प्राज्ञं सहचरं च तस्य गृहात् निष्कासितवान्। एतत् कथं अभवत् इति दर्शयितुं बुद्धः कपोतजातकम्—सङ्ग्रहस्य ४२ सङ्ख्याकं जातकम्—इति प्रसिद्धम् इदम् आख्यानम् अभाषत।

पुरा वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्यकाले बोधिसत्त्वः कपोतरूपेण जातः। नगरस्य प्रधानकोषाध्यक्षस्य पाचकः स्वपाकशालायाः छदिषि पक्षिणां आश्रयार्थं वेतसनिर्मितां पेटिकां लम्बितवान्, इदं लघु दानं तस्य किमपि व्ययं न अकरोत्। कपोतः तत्र निवसति स्म, प्रातः अरण्यं गत्वा वन्यबीजानि अभक्षयत्, सायं शान्तिपूर्वकं प्रत्यागच्छति स्म; कमपि न पीडयति स्म, गृहात् आश्रयात् अधिकं किमपि न याचते स्म।

एकदा अधः कोषाध्यक्षस्य पाकशालायां पच्यमानानां मत्स्यानां मांसानां च गन्धः एकं काकं प्राप्तवान्, तस्य क्षुधा च उद्दीपिता। कपोतस्य सहजगमनागमनं दृष्ट्वा काकः अवसरं प्राप्तवान्। सः कपोतं प्रति चाटुवचनैः उपसर्पति स्म, तस्य आकृतिं प्रशंसन्, मैत्रीं याचमानः, यथा सः अपि पेटिकाया आश्रये स्वागतं प्राप्नुयात्।

कपोतः तं निर्विवादं न निराकरोत्, परं स्पष्टं चेतयति स्म: तेषां स्वभावः तृष्णा च भिन्ने आस्ताम्। 'त्वं मांसम् इच्छसि, अहं केवलं वन्यबीजानि' इति कपोतः अवदत्। 'यः प्राणी स्वतृष्णां न नियन्तुं शक्नोति, सः मनुष्याणां गृहे विनाशं प्राप्नोति।' काकः अभ्यस्तया विनम्रतया उत्तरं दत्तवान्, यत् सः केवलं शान्तसङ्गम् इच्छति; कपोतः, संशयितोऽपि, तं स्थातुम् अनुमतवान्।

परदिने प्रातः यदा कपोतः स्वनियमानुसारम् अरण्याय उड्डयितुम् उत्थितः, तदा सः काकं अपि सह आगन्तुं आमन्त्रितवान्। काकः सहसा उदरवेदनां वदन् पेटिकायां विश्रान्तिं कर्तुम् इच्छति स्म। कपोतः तं छलम् इति ज्ञातवान्, दिवसस्य आहरणात् पूर्वं लोभविरोधे दृढः भवितुं पुनः सावधानं कृतवान्।

यदा पाचकः पाकशालातः बहिः गतः, तदैव काकः पेटिकातः अधः खण्डितमत्स्यपूर्णां एकां छिद्रयुक्तां पात्रिकां प्रति अवतरितवान्। सः यत् बृहत्तमं खण्डं प्राप्तवान्, तत् गृहीतवान्; परं धातुपात्रस्य खणखणायमानशब्देन सः प्रकाशितः। पाचकः परिवृत्य, स्वस्वामिनः भाण्डागारं लुण्ठन्तं काकं प्रत्यक्षं दृष्टवान्।

क्रुद्धः पाचकः पलायनात् पूर्वमेव काकं गृहीतवान्। सः पक्षिणः सर्वाणि पतत्राणि उत्पाटितवान्, ततः नग्नां त्वचां आर्द्रशृङ्गवेर-लवण-जीरक-अम्लतक्रस्य कठोरेण मिश्रणेन अलेपयत्; दण्डः सः दाहार्थः, न तु सद्यः मारणार्थः। पीडितं काकं सः पुनः पेटिकायां प्रक्षिप्तवान् स्वकार्यं च पुनरारब्धवान्, पक्षिणं स्वपीडायाम् एव त्यक्त्वा।

सायंकाले यदा कपोतः प्रत्यागतः, तदा तेन काकः निर्मूलितपतत्रः पीडितः चलितुम् अपि अशक्तः दृष्टः। सः काकस्य पीडया न उल्लसितवान्। अपि तु, यः मित्रस्य सावधानतां न श्रुतवान्, तस्मै शोके गाथाम् उच्चारितवान्, यः क्षुधया सर्वाः चेतावनीः अभिभूतवान्। स्वसहचरस्य दशां दृष्ट्वा कपोतः निश्चितवान् यत् यः अतिथये एतादृशं विनाशं प्राप्तवान्, तादृशे पाकशालाधः स्वगृहं न पुनः कर्तुं शक्नोति; अतः सः पेटिकां सदा त्यक्तवान्।

काकः स्वदण्डात् न पुनर्जीवितः। सः तस्मिन् एव सायं तस्मिन् पेटिकायां मृतः, यत्र सः गुप्तरूपेण भोक्तुम् आशासीत्। अग्रिमदिने पाचकः मृतं पक्षिणं दृष्ट्वा तस्य शवं पेटिकां च उभे अपि बहिः कूडे निक्षिप्तवान्; कपोतस्य गृहं यत् कदा आश्रयः आसीत्, तदपि तेन सह गतम्।

कथां समापयन् बुद्धः भिक्षुभ्यः स्पष्टम् अवदत् यत् तेषु पात्रेषु के आसन्। यः लोभी भिक्षुः अधुना तेषां समक्षम् आसीत्, सः तस्मिन् दूरे जन्मनि काकः आसीत्, यः तस्यैव क्षुधया नष्टः, यां सः अधुना न नियन्तुं शक्नोति। बुद्धः स्वयं कपोतः आसीत्, यः सहचरं सत्यतया सचेतयत् तथा च यत्र लोभः मूलं गृहीतवान् तस्मात् स्वयं निवृत्तः। एषां उपदेशानां श्रवणेन, बुद्धस्य चत्वारि आर्यसत्यानि (दुःखम्, तस्य कारणम्, तस्य निरोधः, तस्य निरोधगामिनी प्रतिपत् इति मूलोपदेशः) अधिकं विवृतानि; तेन लोभी भिक्षुः मार्गस्य द्वितीयं फलं—सकृदागामिफलम्, यत् सम्यक्सम्बोधिपथे स्रोतापत्तेः अनन्तरं अवस्था—प्राप्तवान् इति कथ्यते।

कपोतजातकं क्षुधां स्वयं न निन्दति, न च प्रत्येकं प्राणिनः वन्यबीजैः एव जीवितुं वदति। तत् केवलम् याचते यत् इच्छा विवेकेन नियन्त्रिता भवेत्, येन क्षणिका तृष्णा जीवनं न विनाशयेत्। काकः द्विवारं चेतितः, तेन सः निःस्वार्थः सत्यः सखा आसीत्; द्विवारमपि सः आरामं सावधानतायाः उपरि अवृणोत्। तं नाशयत् पाचकस्य क्रोधः न, अपि तु अन्यस्य भोज्यस्य लोभं नियन्त्रयितुं स्वीयम् अनिच्छा एव। कपोतस्य मौनं निवृत्तिः, न तु क्रोधः, एषा शिक्षायाः हृदयम् अस्ति: प्रज्ञा विनाशं साक्षीकर्तुं न विलम्बते, यत् सा निवारयितुं न शक्नोति, परं तत्पूर्वं उपदेशं वदति।