महाबोधिजातकम्

भगवान् जेतवने प्रज्ञापारमितायाः विषये इमां कथाम् आख्यत्। एषा घटना महाउम्मग्गे अपि वर्णिता अस्ति। भगवान् अवदत् यत् न केवलम् इदानीम्, अपि तु अतीते अपि तथागतः प्राज्ञः आसीत् तथा च सर्वान् विवादिनः अजयत्। पालिपिटकस्य जातकट्ठकथा एतां कथां क्रमाङ्कः ५२८, महाबोधिजातकम् इति अभिलिखति।

ब्रह्मदत्तस्य शासनकाले बोधिसत्त्वः काशीदेशस्य वाराणस्यां उत्तरदिशीयस्य धनिकब्राह्मणस्य कुले जातः। ते तं तरुणं बोधिम् इति अभिधाय आह्वयन्। सः तक्षशिलायां (प्रसिद्धं प्राचीनं विद्याकेन्द्रम्) अध्ययनं कृतवान्, कियत्कालं च गृहस्थरूपेण निवसति स्म। ततः सः ऐन्द्रियकामान् त्यक्त्वा हिमालयप्रदेशं गतवान्, तत्र मूलैः वन्यफलैश्च दीर्घकालं निवसति स्म। वर्षाकाले सः अवरुह्य क्रमेण वाराणसीं समीपम् आगतवान्।

सः राजोद्याने स्थितवान्, परदिने भिक्षार्थं राजद्वारं गतवान्। राजा गवाक्षात् तस्य शान्तं आचरणं दृष्ट्वा तं प्रवेशितवान्, राजकीये आसने च उपवेशितवान्। भोजनानन्तरं राजा तं उद्याने निवसितुं प्रार्थितवान्, पर्णनिर्मितां कुटीं च दत्तवान्। बोधिः प्रतिदिनं प्रासादम् आगत्य राज्ञः भोजनमेजे भुक्तवान्। एवं द्वादशवर्षाणि अतीतानि।

राज्ञः पञ्च मन्त्रिणः आसन् ये तस्मै स्वकर्तव्यानि शिक्षितवन्तः। एकः कारणं अपाकरोति स्म — यत् किमपि भवति तस्य कारणं नास्ति इति। एकः मन्यते स्म यत् सर्वं परमेश्वरस्य कर्म इति। एकः मन्यते स्म यत् सर्वाः सुखदुःखानि पूर्वकर्मणः फलानि इति। एकः विश्वसिति स्म यत् मरणम् अस्तित्वस्य विनाशः एव इति। पञ्चमः क्षत्रियधर्मम् उपदिशति स्म — यत् स्वस्य हितम् अपि मातापित्रोः मूल्येन अनुसरेत् इति। एते पञ्च न्यायाधीशाः अपि नियुक्ताः आसन्, ते च उत्कोचं गृह्णन्ति स्म।

एकदा मिथ्यावादे पराजितः एकः पुरुषः बोधिं प्रासादे प्रविशन्तं दृष्टवान्। सः तं अभिवाद्य अवदत् यत् मन्त्रिणः उत्कोचं गृहीत्वा तस्य सम्पत्तिम् अपहृतवन्तः। करुणया प्रेरितः तपस्वी न्यायालयं गत्वा न्यायपूर्णं निर्णयं दत्तवान्, येन पुरुषस्य सम्पत्तिः पुनः प्राप्ता। जनाः उच्चैः प्रशंसाम् अकुर्वन्। राजा कोलाहलं श्रुत्वा कारणं ज्ञात्वा तपस्विनं प्रतिदिनं न्यायाधीशरूपेण उपविश्य न्यायं कर्तुम् अयाचत। पुनः पुनः प्रार्थनायाः अनन्तरं बोधिः अङ्गीकृतवान्।

मिथ्यावादाः न पुनः श्रवणं लेभिरे, मन्त्रिणः च उत्कोचं न प्राप्तवन्तः। ते अपवादेन तपस्विनं नाशयितुं सङ्कल्पितवन्तः। ते राज्ञः समीपे उक्तवन्तः यत् बोधिः तस्य अनिष्टम् इच्छति। राजा प्रारम्भे तत् विश्वसितुम् अनिच्छत्। ते अवदन् यत् नागरिकाः सर्वे बोधेः अनुयायिनः सन्ति, तेषु पञ्चजनाः एव तस्य नियन्त्रणे नास्ति। ते राज्ञः आग्रहं कृतवन्तः यत् सः बोधेः अनुगामिनां जनसमूहं अवेक्षेत; राजा याचकान् दृष्ट्वा तान् परिवारत्वेन भ्रान्तवान्।

राजा क्रमेण तपस्विनः सत्कारं न्यूनीकृतवान्। प्रथमं बोधिः रिक्तायां शय्यायाम् उपवेशितः, ततः मिश्रभोजनं दत्तम्, ततः सोपानस्य शीर्षे स्थापितः, ततः अधः स्थितायाम् अट्टालिकायां दरिद्रं यूषं च दत्तम्। बोधिः प्रत्येकं परिवर्तनं दृष्ट्वा अवगतवान् यत् सः अपवादेन पीडितः अस्ति। तथापि सः प्रतीक्षितवान्, मन्यमानः यत् यदा निश्चितं ज्ञास्यति तदा प्रस्थास्यति। मन्त्रिणः राज्ञः समीपे उक्तवन्तः यत् सः सिंहासनार्थम् अत्र न अतिष्ठत्, ततः राजा परदिने तेषां जीवनस्य अन्तं कर्तुम् आज्ञापयत्।

तस्यां रात्रौ राजा बोधेः द्वादशवर्षीयम् उपदेशं स्मरन् शोकाकुलः अभवत्। सः स्वस्य प्रधानमहिष्यै आदेशं प्रकटितवान्, सा च तं स्वकीयस्य सुरक्षायाः रक्षणं कर्तुं प्रोत्साहितवती। एकः पिङ्गलवर्णः श्वा, सुजातः राज्ञः प्रियः च, तत् श्रुतवान्। प्रभाते सः देहल्याः उपरि शयितवान्। यदा बोधिः समीपं गतः, तदा श्वा दन्तान् प्रदर्श्य उच्चैः भषितवान्। सर्वेषां शब्दानाम् अर्थं जानन् बोधिः अवगतवान्, पुनः उद्यानं प्रति प्रत्यावृत्य स्वकीयानि वस्तूनि सङ्गृहीतवान्।

राजा त्वरितम् उद्यानं गतः, तपस्विनं प्रस्थानाय सज्जं दृष्टवान्। सः गाथायां पृष्टवान् यत् बोधिः किमर्थं गच्छति। बोधिः उत्तरं दत्तवान् यत् द्वादशवर्षाणि श्वा कदापि न भषितवान्, अद्य च सः दन्तान् प्रदर्श्य राज्ञः राज्ञ्या सह कथितं श्रुत्वा तं सावधानं कृतवान्। राजा स्वदोषं स्वीकृत्य तं स्थातुं प्रार्थितवान्। बोधिः उत्तरं दत्तवान् यत् प्राज्ञाः तेन सह न वसन्ति यः स्वयं न पश्यन् अन्यान् अनुसरति। सः अत्यधिकैः अथवा अल्पैः सन्दर्शनैः क्षीयमाणायाः मैत्र्याः विषये उक्तवान्, ततः प्रस्थितवान्।

तपस्विनः प्रस्थानानन्तरं मन्त्रिणः तस्य पुनरागमनभयात् अधिकं दुष्टम् अपवादं प्रयुक्तवन्तः। ते राज्ञे उक्तवन्तः यत् बोधिः प्रधानमहिषी च राजानं विरुद्ध्य सन्देशान् प्रेषयतः। अन्वेषणं विना राजा राज्ञीं वधाय आज्ञापितवान्। तस्याः चत्वारः पुत्राः ततः तस्य शत्रवः अभवन्, राजा भयेन जीवति स्म। बोधिः तत् श्रुत्वा मन्यते स्म यत् सः एव राजकुमारान् शमयितुं राजानं च रक्षितुं शक्नोति। सः हिमालयात् प्रत्यागत्य वाराणसीम् अभिमुखं गतवान्।

सीमाग्रामे जनाः बोधये एकं वानरं दत्तवन्तः; सः तस्य मांसं स्वीकृत्य तस्य चर्म याचितवान्। सः तत् शोषयित्वा दुर्गन्धः यावत् न गच्छति तावत् संस्कृतवान्, ततः परिधानानि निर्मितवान्। वाराणस्यां सः प्रथमं चत्वारः राजकुमाराः पित्रे अहिंसायाः उपदेशं दत्तवान्, तान् पितरं मा हिंसन्तु इति प्रार्थितवान्, सामञ्जस्यं स्थापयिष्यामि इति प्रतिज्ञां च कृतवान्। ततः सः राजोद्यानं प्रविश्य शिलाफलके उपविश्य तस्य उपरि चर्म प्रसारितवान्। उद्यानपालः राज्ञे निवेदितवान्, यः पञ्चमन्त्रिभिः सह आगत्य तेन सह संवादाय उपविष्टः।

बोधिः चर्मणि हस्तं सञ्चालितवान्, यदा राजा पृष्टवान् तदा अवदत् यत् एषः वानरः महत् सेवां कृतवान्। सः दावयति स्म यत् सः बोधेः पृष्ठे वहति स्म, जलपात्रं धारयति स्म, गृहं मार्जयति स्म च। मन्त्रिणः हसितवन्तः, तं हन्तारं तथा मित्रद्रोहिणं च अवदन्।

यः कारणं निराकरोति, तं प्रति बोधिः प्रत्यवदत् यत् यदि सर्वाणि कर्माणि कारणरहितानि भवन्ति, तर्हि तस्य कर्मणि कोऽपि दोषः आरोपयितुं न शक्यते। यः परमेश्वरे विश्वसिति, तं प्रति सः अवदत् यत् दोषः तस्मिन् परमेश्वरे एव पतेत्। यः पूर्वकर्मवादी, तं प्रति सः अवदत् यत् वानरः केवलं प्राचीनम् ऋणं परिशोधयति। विनाशवादिनं प्रति सः अवदत् यत् पूर्वमेव विनाशोन्मुखे जगति किमपि हन्यते न। क्षत्रियधर्मिणं प्रति सः अवदत् यत् तस्य कर्म स्वकीयस्य आवश्यकतायाः पूर्तये आसीत्। प्रत्येकः, सः अवदत्, आरोपकस्य स्वकीयः सिद्धान्तः एव वक्तुः मुखं प्रति प्रत्यावर्तते।

पञ्चानां निरोधानन्तरं बोधिः राजानम् अवदत् यत् एते जनाः महान्तः चौराः सन्ति, ये तस्य राज्यं लुण्ठन्ति। सः तं पद्येन शिक्षितवान् यत् राजा न्यायेन शासयेत्, यत् अपक्वं फलम् अकाले छिन्नं बीजं नाशयति, तथा प्राज्ञान्, सैनिकान्, वणिजः, निर्दोषां पत्नीं च हानिं कृत्वा विनाशः भवति। ततः सः चतुरः राजकुमारान् आहूय तान् प्रेरितवान् यत् ते राज्ञः क्षमां याचेरन्, राजानं च तान् क्षमितुं प्रेरितवान्। राजा तान् पञ्चजनान् हन्तुम् अथवा तेषां हस्तपादौ छेत्तुम् इच्छति स्म। बोधिः अवदत् यत् तेन एतत् न कर्तव्यम्। ते स्वसम्पत्तेः अपहरणं प्राप्य, सार्वजनिकरूपेण अपमानिताः, राज्यात् च निष्कासिताः।

भगवान् स्वशिक्षां समापयन् अवदत् यत् न केवलम् इदानीम्, अपि तु अतीते अपि तथागतः प्राज्ञः आसीत् तथा च सर्वान् विवादिनः अजयत्। ततः सः जन्मवृत्तान्तं परिचितवान्। पञ्च पाखण्डिनः— पूरणः कस्सपः, मक्खलिः गोसालः, पकुधः कच्चायनः, अजितः केसकम्बली, निगण्ठः नाथपुत्तः इति आसन्। पिङ्गलः श्वा आनन्दः आसीत्। परिव्राजकः तपस्वी महाबोधिः स्वयं बुद्धः आसीत्।

महाबोधेः वानरचर्मविषयकः तर्कः केवलं वादे विजयं न प्राप्नोति। सः दर्शयति यत् पञ्चानां दृष्टीनां प्रत्येकं, यदि गम्भीरतया स्वीक्रियते, तर्हि ते स्वयं यत् व्याख्यातुं वदन्ति तस्य दोषं क्षमन्ते। यः उपदेशः कारणं निराकरोति, सर्वं देवाय समर्पयति, अथवा सर्वाणि घटनानि भूतकालस्य नियमेन बध्नाति, तस्मिन् उत्तरदायित्वाय अवकाशः न तिष्ठति। यः बन्धुत्वात् उपरि स्वार्थं प्रचारयति, तस्मिन् विश्वासाय स्थानं न भवति। कथा तपस्विनः धैर्यम्, शान्तेन निर्गमनस्य इच्छाम्, तथा च अन्येषु सङ्कटग्रस्तेषु पुनरागमनाय तस्य सिद्धताम् अपि आदरति। अत्र प्रज्ञा केवलं चातुर्यं न, अपि तु तान् रक्षितुं सामर्थ्यं यः तस्य अपकारं कृतवान्, अन्ते प्रतिशोधं परित्यक्तुं च।