अनुसासिकजातकम्

भगवान् जेतवने निवसन् जातकसंख्या ११५ इति — पालिग्रन्थस्य एकनिपाते — इमां कथां कथितवान्। एषा कथा एकां भिक्षुणीं विषये आसीत्, या श्रावस्त्याः एकस्मिन् विशिष्टे भागे भिक्षाटनकाले सदा उत्तमानि भोज्यानि प्राप्नोति स्म। तस्याः भयम् आसीत् यत् अन्याः भिक्षुण्यः एतां समृद्धिं ज्ञात्वा तत्र भागं ग्रहीष्यन्ति। अतः सा विहारं प्रत्यागत्य गम्भीरस्वरेण तासां पुरतः चेतावनीं दत्तवती यत् तत् भागः सङ्कटमयः अस्ति — “तत्र प्रचण्डः गजः, प्रचण्डः अश्वः, प्रचण्डः श्वा च अस्ति — तेन मार्गेण मा गच्छत।” तस्याः विश्वासेन अन्याः भिक्षुण्यः तं भागं सर्वथा परिहरन्ति स्म, येन सा एकाकिनी तत्र भिक्षां सङ्गृह्णाति स्म। परन्तु एकदा सा स्वभिक्षासमये तस्मिन् एव मार्गे चलितवती। एकः मेषः पृष्ठतः तां प्रचण्डवेगेन प्रहृतवान्, यतः सा पतिता तस्याः पादः भग्नः अभवत्। यदा भिक्षवः घटनां निवेदितवन्तः, तदा भगवान् अवदत् यत् स्वलोभरक्षणार्थं चेतावनीम् उपदिशन्ती सा प्रथमवारं न आसीत्। ततः सः पुरातनकालीनं तत्सदृशं छलं प्रोक्तवान्।

वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्यकाले बोधिसत्त्वः पक्षिरूपेण जन्म प्राप्तवान्। सः नगरमार्गस्य समीपस्थे वने निवसतां महान्तं पक्षिसङ्घं राज्ञा इव शासितवान्। तस्य प्रजासु एका पक्षिणी अनुशासिका नाम्ना आसीत्, “या चेतावनीं ददाति सा।” भोजनलोभे सा सङ्घस्य सर्वेभ्यः अधिका आसीत्। प्रतिदिनं तण्डुल-माष-तिलभारैः भरिताः शकटाः राजमार्गे चक्रमार्गे चलन्तः किञ्चित् भारं मार्गे विकिरन्ति स्म। अनुशासिका एतत् विकीर्णं धान्यं दृष्ट्वा तत्क्षणमेव अवगतवती यत् यदि शेषः सङ्घः एतत् जानीयात्, तर्हि तस्याः एकाकिन्याः कृते किमपि न स्थास्यति।

सहचरेभ्यः प्रत्यागत्य अनुशासिका स्पष्टभयं प्रदर्शयन्ती उच्चैः अवदत्: “मित्राणि, राजमार्गात् दूरं तिष्ठत! तत्र प्रचण्डाः वृषभाः गुरूणि शकटानि वहन्ति। लौहवेष्टितानि चक्राणि तेषु मार्गेषु यत् किमपि विलम्बते तत् निर्दयं मर्दयन्ति।” सङ्घः तस्याः प्रकटचिन्तां स्वरक्षायै विश्वसितवान्। ते आज्ञाकारिणः भूत्वा राजमार्गात् तस्य विकीर्णधान्यात् च दूरं स्थिताः, वने लभ्यं अल्पम् आहारम् एव सन्तुष्टाः। अनुशासिका, प्रतिस्पर्धिनः अपाकृत्य, प्रतिदिनं मार्गे अवतीर्य धान्यं खादति स्म। एकाकिनी सा तृप्तिपर्यन्तं भक्षयन्ती, स्वगुप्तभोगेन क्रमशः गुरुतरा मन्दगतिः च अभवत्।

एकस्मिन् दिने गहनचक्रमार्गे शिरः अवनमय्य धान्यं सङ्गृह्णती अनुशासिका दूरात् समीपमागच्छतः शकटस्य घर्घरध्वनिम् अशृणोत्। सा अवगतवती यत् शकटः अद्यापि दूरे अस्ति, अतः खादितं समाप्तुं किञ्चित् कालम् अवातिष्ठत्, न तु तत्क्षणमेव उड्डीय गता। शकटः तस्याः गणनातः अधिकवेगेन निकटमागतवान्। सा स्वस्य अतिभुक्तं देहं वायुमार्गे उत्थापयितुं पूर्वमेव चक्रं साक्षात् तस्याः उपरि गतवत्, मार्गे च तां द्विधा कृतवत्।

वार्तायाः श्रवणेन सङ्घः समागतः, चक्रपथस्य समीपे तस्याः छिन्नं शरीरं दृष्टवान्। पक्षिराजः बोधिसत्त्वः तस्य अवशेषान् दृष्ट्वा अवदत्: “पश्यत अनुशासिकाम्, या अन्यान् उपदिशति स्म, स्वयं तु लोभेन जीवन्ती। तस्याः पक्षाः भग्नाः, सा अधुना तस्यैव चक्रेण नष्टा पतिता, यत् चक्रं सा सहचरान् पलायितुं चेतयति स्म।” सः सभायां घोषितवान् यत् यः गुरुः अन्यान् तत् आचारयितुम् आदिशति यत् सः स्वयं न आचरति, सः तेन एव विनाशमार्गेण गच्छति यं सः सर्वेभ्यः निर्दिशति।

उपदेशं समाप्य बुद्धः वर्तमानां भिक्षुणीं पूर्वजन्मनः पक्षिणी अनुशासिकया अभिन्नाम् अकथयत्। मिथ्या चेतावनीभिः भिक्षाहरणस्य तस्याः प्रवृत्तिः एकस्मिन् जन्मनि अपि अपरिवर्तिता आसीत्। सः स्वयं धर्मिष्ठः पक्षिराजः आसीत्, यः तस्याः कपटं प्रकाशितवान् तथा तस्याः अवशेषेषु दण्डं पारितवान्।

टीकाकाराः इमं जातकं शीलपारमिता-उदाहरणेषु स्थापयन्ति, यः शीलस्य पूर्णतायाः गुणम् प्रदर्शयति। अस्य चेतावनी तेषु सर्वाधिकं प्रहरति, ये अन्यान् संयमं शिक्षयन्ति, परं गुप्तरूपेण तस्य दोषस्य एव भोगं कुर्वन्ति यं ते निन्दन्ति। अनुशासिका इति नाम स्वयं “उपदेशिका” इति, यत् कथा श्रोतारं कदापि विस्मृतं न करोति इति विडम्बना। तस्याः चेतावन्यः रूपतः सत्याः, परन्तु भावतः असत्याः आसन्, केवलं स्वकीयं अप्रकटितं बुभुक्षाभागं मुक्तं कर्तुं प्रयुक्ताः। कथा अपि दर्शयति यत् लोभः कथं तान् अपि सहजप्रवृत्तीन् मन्दयति, याः तां रक्षितुं शक्नुयुः। एकाकिभोजनेन गुरुः मन्दगतिः च अभूत्, अतः सा स्वयम् उत्प्लुत्य रक्षितुं यत् पक्षलघुता अपेक्षिता, तस्या अपि अभावः आसीत्, यं सङ्कटं सा अन्येभ्यः अविद्यमानम् एव कल्पितवती। अनुशासिका कालातीतां चेतावनीं ददाति — सद्गुणस्य बाह्यरूपं तस्य सारस्य स्थाने न गृह्णीत। यः उपदेशः योग्यः, तस्य मूलं प्रथमं तस्य जीवने स्थितम् अवश्यं भवेत्।