चन्द्राभजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने वृद्धस्य सारिपुत्रस्य संकाश्यद्वारे उत्थितस्य कठिनप्रश्नस्य समाधानकौशलविषये पालिपिटकस्य एकनिपातस्य पञ्चत्रिंशत्तमम् (१३५) जातकम् इमाम् अकथयत्। भगवान् अवदत् यत् इदं प्रथमं न आसीत् यत् सारिपुत्रस्य गूढोपदेशव्याख्यायाः प्रतिभा अन्येषां संशयविरुद्धं सत्या सिद्धा, तस्य मूलं दर्शयितुं सः पूर्वजन्मनः कथाम् अकथयत्।

वाराणस्यां राज्ञः ब्रह्मदत्तस्य शासने बोधिसत्त्वः वनवासी तपस्वी गुरुरूपेण निवसति स्म, हिमालये ददरपर्वते ध्याने शिष्यमण्डलं मार्गदर्शयन्। यदा तस्य जीवनं समाप्तप्रायं जातं, तदा तस्य शिष्याः तस्य परितः सम्मिलिताः अन्तिमं मार्गदर्शनवचनं याचितवन्तः। बोधिसत्त्वः केवलं द्वाभ्यां शब्दाभ्याम् उत्तरं दत्तवान्—चन्द्रप्रभा तथा सूर्यप्रभा, चन्दाभा सूरियाभा च—तेन उच्चारणेन च देहत्यागं कृतवान्, तस्य मनः तस्मिन् तेजोमये ध्याने स्थिरं यत् सः वर्षाणि यावत् अभ्यस्तवान् आसीत्।

समागतेषु शिष्येषु मुख्यः शिष्यः, स एव आत्मा यः कालेन सारिपुत्तः भविष्यति, तत्क्षणमेव अवगतवान् यत् बोधिसत्त्वस्य किम् अभिप्रेतम्। सः अन्यान् व्याख्यातुम् आरभत: मरणोन्मुखः गुरुः सूर्यचन्द्रयोः ध्यानं चिन्तनविषयत्वेन पुष्टयति स्म, अयम् अभ्यासः मनः सामान्यस्वर्गेभ्यः परं स्वयं तेजोमयं ब्रह्मलोकं प्रति नेतुं समर्थः। अन्ये शिष्याः एतां व्याख्यां स्वीकर्तुं न अङ्गीकृतवन्तः, शङ्कमानाः यत् द्वौ एतादृशौ साधारणौ शब्दौ एतावत् सूक्ष्मम् अर्थं वोढुं कथं शक्नुतः, विवादः च तेषु अनिर्णीतः अनुवर्तते स्म।

बोधिसत्त्वः, अधुना आभास्वरलोके महाब्रह्मारूपेण पुनर्जातः, स्वान्तिमवचनैः उत्पन्नं विवादं दृष्टवान्। सः प्रत्यागत्य, स्वपूर्वशिष्याणाम् उपरि आकाशे स्वे नवे प्रकाशमये रूपे प्रकटितः। सः एकां गाथाम् अभाषत, यः मुख्यशिष्यः अवगतवान् तस्य यथावत् पुष्टिं कुर्वन्। यः सूर्यं चन्द्रं च ध्यानविषयं कृत्वा, मनः तानि सम्भवं कुर्वन्तीनां अवशोषणमात्राणां माध्यमेन नयति, सः कस्मिंश्चित् निम्नतरे स्वर्गे न, अपि तु तेजस्विनां ब्रह्मणां मध्ये पुनर्जायते। सः समागतायाः सभायाः समक्षं मुख्यशिष्यस्य सम्यक् व्याख्यायाः प्रशंसाम् अकरोत्, ततः यतः सः आगतः तस्मिन् ब्रह्मलोके प्रत्यागतः।

उपदेशस्य समापने बुद्धः उभयोः जन्मनोः पात्राणां परिचयं कृतवान्। मरणोन्मुखस्य गुरोः अन्तिमवचनानि यथार्थं अवगतवान् मुख्यः शिष्यः सारिपुत्तः आसीत्, बुद्धः स्वयं च स वनतपस्वी आसीत् यः महाब्रह्मा भूत्वा मृत्योः परतः तां व्याख्यां पुष्टयितुं प्रत्यागतः। जातकमेतं प्रसङ्गं सारिपुत्तस्य तस्य पश्चात्तनस्य ख्यातेः गभीरं मूलरूपेण स्थापयति, यया सः अन्येषां संशयानां बावजूद कठिनप्रश्नान् सम्यक् समाधत्त। एषः उपहारः यं बुद्धः केवलं वर्तमानजन्मस्य चातुर्येण न, अपि तु मृत्योः सीमायाः परतः प्रथमतः सत्यं सिद्धायाः अवगतेः सह सम्बद्धं कृतवान्।

जातकस्य नाटकं तत्र निर्भरं यत् मरणोन्मुखः गुरुः वस्तुतः कियत् अल्पं अवदत्। सः स्वध्यानस्य कस्यापि व्याख्यां न प्रदत्तवान्, यासु अवशोषणावस्थासु सः गतः तासां कस्यापि विवरणं न दत्तवान्, केवलं द्वौ नग्नौ शब्दौ चन्द्रप्रभा सूर्यप्रभा च। सः विश्वसितवान् यत् यः मनः पूर्वमेव एतादृशीं शिक्षां अवगन्तुं प्रशिक्षितः अस्ति, सः तेषु सम्पूर्णम् अभ्यासं तस्य सरलतमे सम्भवे अभिव्यक्तौ संकुचितं पश्यिष्यति। एषः संकोचः एव तान् शिष्यान् विभक्तवान्। येषां सन्दर्भं अवगन्तुं प्रशिक्षणं नासीत्, ते एकस्य मरणोन्मुखस्य पुरुषस्य मुखात् निर्गतौ केवलं द्वौ साधारणौ शब्दौ अशृण्वन्, यदा तु मुख्यशिष्यः, यः पूर्वमेव तस्मिन् एव कसिण-अभ्यासे अभिज्ञः आसीत्, यत् तस्य गुरुः अनुसृतवान्, तेषु स अभ्यासः कुत्र नयति इति पूर्णं सटीकं च कथनं शृणोत्।

बौद्धटीका बोधिसत्त्वस्य स्वतेजोमये ब्रह्मरूपे प्रत्यागमनं सम्यग् अनुमानस्य साधारणपुष्टेः अधिकं मन्यते। अन्तिमवचनैः यस्य लोकस्य ओरः निर्दिष्टः, तस्मादेव लोकात् शरीरेण प्रकटीभूय, सः शिक्षायाः सत्यं केवलं दाव्यमानं न, अपि तु प्रदर्शितवान्, स्वशिष्यान् तद् गन्तव्यं प्रत्यक्षं द्रष्टुं दत्तवान् यद् तस्य द्वयोः गूढशब्दयोः नाम्ना निर्दिष्टम्। जातकं सूचयति यत् केचन संशयाः केवलं तर्केण न निवारयितुं शक्यन्ते, मुख्यशिष्यस्य तर्कः कियत् अपि दृढः स्यात्। ध्यानं यत् उत्पादयति तस्य विषये शिक्षायाः स्पष्टतमं प्रमाणं तत् यत् वस्तुतः उत्पन्नम् तस्य जीवन्तं तेजोमयं साक्ष्यम्। स्वयं सारिपुत्रः, यस्य व्याख्यायां कस्यापि संशोधनस्य आवश्यकता नासीत्, तस्मात् क्षणात् किमपि अपूरणीयं प्राप्नुवन् दृश्यते: यैः सः संदिग्धः आसीत्, तेषां दर्शकानां समक्षं सार्वजनिकं औचित्यं—एषः क्षणः यं जातकं स्वान्तर्दृष्टौ आत्मविश्वासस्य आरम्भरूपेण प्रस्तौति, यः तस्य शिक्षां जीवनपर्यन्तं चिह्नयिष्यति।