भोजाजानीय जातकम्

इयं कथा पालिजातकसंग्रहस्य प्रथमे ग्रन्थे एकनिपाते जातकाङ्कत्रयोविंशेन सह अभिलिखिता अस्ति। तस्याः गद्यात्मकं वर्णनं जातकट्ठकथायां सुरक्षितम् अस्ति, या संक्षिप्तानि गाथाः पूर्णाख्यायिकारूपेण विस्तारयति। अनेकजातकवत् एषापि बुद्धस्य स्वपूर्वजन्मकथनेन आरभ्यते, येन वीर्यविषयकः उपदेशः प्रदर्श्यते। एकनिपातः जातकसंग्रहस्य लघुतमानि प्रायः प्राचीनतमानि च जातकानि सङ्गृह्णाति; तेषु प्रत्येकं दीर्घघटनाचक्रस्य स्थाने एकमेव सजीवं प्रसङ्गं परितः रचितम् अस्ति। त्रयोविंशं जातकं सर्वाधिकम् उद्धृतेषु अन्यतमम् इति गण्यते, यतः तत् तादृशीं निष्ठां चित्रयति या बहवः प्राणिनः त्यजन्ति तस्मादपि परम् अवतिष्ठते।

पुरा वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राज्ञि शासति बोधिसत्त्वः भोजवंश्यः अनुपमः शुद्धरक्तः युद्धाश्वः भोजाजानीयः इति नाम्ना जातः। सः सुसमाङ्गः, विद्युद्वेगवान्, वीरोचितनिर्भयः च आसीत्। सः सुवर्णभाजनेषु सुगन्धितं तण्डुलान्नं भुङ्क्ते स्म, सेनापतेः प्रधानवाहनत्वेन च राजकीयसम्मानेन पोषितः आसीत्। एवंविधाः सिन्धुजाताः अश्वाः प्राचीनभारतस्य राजसभासु, विशेषतः वाराणसीं प्रति आगच्छन्त्याः यादृश्याः सैनिकयात्रायाः कृते, बहुमूल्याः मन्यन्ते स्म। ते जन्मत एव एकस्मिन् रणे पोषिताः प्रशिक्षिताः च भवन्ति स्म, यद्यपि तेषु बहवः तस्मिन् रणे आह्वानं न लभन्ते।

सप्त प्रतिपक्षनृपाः विपुलसैन्यैः वाराणसीं परिवार्य राज्यस्य समर्पणं निरुपाधियुद्धं वा अयाचन्त। नृपः स्वकीयं शूरं सेनापतिं बोधिसत्त्वारूढं प्रेषितवान्, यत् सः एकाकी परिवेष्टनं भिन्द्यात्। वात्याचक्रमिव धावन् सेनापतिः रणं प्रविवेश। भूमिं कम्पयन्तीभिः हेषाभिः वरिष्ठः अश्वः शत्रूणां शूलानि मर्दयित्वा पदातिम् अश्वारोहिणं च उभौ विकिरन्। एकैकशः सः षड् राज्ञः जीवग्राहं गृहीतवान्। प्रत्येकं ग्रहणम् एकेन समानेन प्रतिरूपेण सम्पन्नम् आसीत्: सेनापतिः बोधिसत्त्वं प्रत्यक्षं शत्रुनृपस्य रक्षकवाहिनीं प्रति चालितवान्, अश्वः स्वारोहिणे लक्षीकृतान् प्रहारान् एकैकशः सहमानः आसीत्, सेनापतिः च शत्रुव्यूहं गभीरं प्रविश्य स्वयं नृपम् अपि ग्रहीतुं समर्थोऽभवत्। एषा युक्तिः षड्वारं क्रमेण सिद्धा अभवत्, यावत् सप्तमं शिबिरं भिन्नं प्रत्यभासत।

सप्तमस्य राज्ञः शिबिरं प्रविशन्तौ यदा तौ आक्रमेते, तदा एकः शूलः तस्य श्रेष्ठस्य अश्वस्य कवचं भित्त्वा मारणान्तिकं तीव्रवेदनाजनकं व्रणं जनितवान्। तस्य वक्षःस्थलात् रुधिरं प्रवहति स्म। सेनापतिः अवतीर्य कम्पमानम् अश्वं भूमौ शयितुं साहाय्यं कृत्वा, प्रतिस्थापनाश्वं सज्जीकर्तुं सुवर्णकवचबन्धनानि मोचयितुम् आरभत।

धूलौ शयानः बोधिसत्त्वः अचिन्तयत्: "सामान्यः अश्वः इमं सप्तमं व्यूहं भेत्तुं न शक्नोति। अन्यः अश्वः यदि आरोप्येत, तर्हि अस्माकं सेनापतिः मरिष्यति, नगरं च पतिष्यति, मम पूर्वकृतं वीरकर्म अपि निष्फलं भविष्यति।" अलौकिकं संकल्पं वीर्यपारमितां च, अर्थात् ऊर्जां अटलं धैर्यं च समाहृत्य, बोधिसत्त्वः स्वखुरेषु उत्थितः, सेनापतेः नेत्रयोः दृष्टिं निक्षिप्य अवदत्: "मम पृष्ठे पुनः कवचं बध्नीहि! नान्यः अश्वः तव एतेन अग्निना सह वहितुं शक्नोति; केवलम् अहम् एव तेषां व्यूहं भेत्तुं समर्थः!"

विस्मयेन रुदन् सेनापतिः पुनः आरूढवान्। आहतः सः प्रज्वलितेन गौरवेण आक्रम्य अन्तिमं व्यूहं चूर्णीकृत्य सप्तमं नृपं जीवग्राहं गृहीतवान्। विजयेन राजप्रासादद्वारं प्रति आनीतः बोधिसत्त्वः मृदुशय्यायां सुकुमारं शाययाञ्चक्रे। अन्तिमं श्वासं ग्रहीतुं पूर्वं सः रुदन्तं राजानम् अवदत्: "हे राजन्, एतान् सप्त बद्धान् नृपान् मा हन; शान्तेः शपथं गृहीत्वा कृपया एतान् गृहं प्रेषय। दानं कुरु, धर्मेण शासनं कुरु, सर्वान् प्राणिनः रक्ष।" एतैः पवित्रैः वचनैः वीरः अश्वः परलोकं गतः।

जातकसमाप्तौ रीत्या बुद्धः सभासीनेभ्यः भिक्षुभ्यः कथापात्राणि परिचितवान्: तस्मिन् जन्मनि वाराणस्याः नृपः आनन्दः आसीत्, अश्वारूढः सेनापतिश्च सारिपुत्रः आसीत्; उभौ अपि अन्तिमे जन्मनि बुद्धत्वप्राप्त्यनन्तरं तस्य प्रमुखशिष्यौ भवितारौ। बोधिसत्त्वस्य स्वकीयम् अटलं धैर्यम्, शरीरस्य विफलतायामपि आत्मरक्षणात् परं कर्तव्यस्य वरणम्, जातकपरम्परायां वीर्यपारमितायाः, अर्थात् ऊर्जापारमितायाः, सर्वोच्चप्रामाणिकोदाहरणरूपेण स्थापितम् अस्ति। एषा अनन्तेषु जन्मसु बोधिसत्त्वेन बुद्धत्वाय परिपोष्यमाणासु पारमितासु अन्यतमा अस्ति। एतस्य जातकस्य अध्ययनं कुर्वन्तः परवर्तिनः टीकाकाराः लिखन्ति यत् अश्वस्य नृपं प्रति अन्तिमाः वाचः तस्य अन्तिमाक्रमणमिव महत्त्वपूर्णाः सन्ति: नगररक्षायै स्वदेहं निर्भयं व्ययित्वा सः स्वान्तिमं श्वासं तस्मै प्रतिशोधाय न, अपि तु क्षमायै व्ययितवान्, यस्मात् सः यां हिंसाम् अनुभूतवान् सा राज्यस्य मूलशिक्षा न भवेत् इति निश्चितवान्।