कण्ह जातकम्

पालित्रिपिटके एकनिपातस्य २९ सङ्ख्याकं जातकम् इदं बुद्धेन जेतवने भाषितम्। तत् यमकप्रातिहार्यस्य (अग्निजलयोः युगपत् प्रकटनस्य) अनन्तरं त्रयस्त्रिंशद्देवलोकात् अवरोहणकाले घटितम्; तदा भिक्षवः तस्य अतुल्यसामर्थ्यस्य प्रशंसार्थं समवेताः आसन्। बुद्धः स्वासाधारणस्वभावः पूर्वजन्मनि अपि अतीव विनीतेषु परिस्थितिषु प्रकटितः इति दर्शयितुं पूर्वजन्मनः कथां प्रावर्तयत्।

पुरा ब्रह्मदत्तस्य वाराणस्यां राज्यकाले बोधिसत्त्वः कृष्णवर्णस्य वृषभवत्सरूपेण जातः। तस्य मूलस्वामिनः स्वीयम् ऋणं परिशोधयन्तः एतं वत्सं एकस्यै दरिद्रायै वृद्धायै दत्तवन्तः। सा तं मातेव स्वसन्तानमिव पालयति स्म, 'कालकः' इति, अर्थात् कृष्णवर्णः इति, आह्वयति स्म।

बलिष्ठः प्रौढः वृषभः जातः सन् स्वपालिकायाः दारिद्र्यं विचार्य तस्याः पोषणार्थं धनार्जनस्य सङ्कल्पम् अकरोत्। सः ग्रामीणेषु भारवाहकेषु पशुषु स्वबलं प्रयोक्तुम् अवसरान् अन्वेषयति स्म। सः ग्रामगवां मध्ये धैर्येण सावधानतया चरति स्म, स्वसङ्कल्पसिद्धये अवसरं प्रतीक्षमाणः।

एकः तरुणः वणिक् नद्याः तीर्थं प्राप्तवान्, यत्र पञ्चशतं भारभृतानि शकटानि प्रत्येकं स्वीयेन वृषभयुगलेन योजितानि आसन्। नदीतलं अतीव विषमं दुर्गमं च आसीत्, पशवः तत् तरितुं न शक्ताः। वणिक् पञ्चशतं वृषभयुगलानि एकस्मिन् विशाले युगे योजितवान् अपि, ते एकमपि शकटं कर्षितुं न अशक्नुवन्। क्लान्तः विमूढः वणिक् समीपे चरन्तं कृष्णं वृषभं दृष्ट्वा तस्य असाधारणं तेजः लक्षयित्वा तस्य स्वामिनं पृष्टवान्।

यदा वणिक् केवलं नासारज्जुना वृषभं नेतुं प्रयतितवान्, तदा कालकः वेतननिर्णयात् पूर्वम् अङ्गुलमात्रम् अपि न चलितवान्। वणिक् प्रत्येकं सफलतया तीरं नीतं शकटं प्रति द्वे मुद्रे इति, सर्वत्र सहस्रमुद्राः प्रस्तावितवान्। एतेषु नियमेषु वृषभे स्वीकृते सति एव सः स्थगितस्य सार्थस्य योजनायै स्वीकृतवान्।

खुरान् दृढं निधाय सम्पूर्णेन बलेन प्रयतमानः कालकः पञ्चशतशकटानां समग्रं सार्थं विषमनदीतलाद् उत्कृष्य स्थिरभूमौ आनयत्। यत् पञ्चशतयुगलानि सम्मिलितानि अपि सिद्धिं न प्राप्नुवन्, तत् तेन सिद्धम्।

वृषभस्य विजयं दृष्ट्वा वणिक् निर्धारितधनस्य अर्धमात्रं गृहीत्वा पलायितुम् प्रयतितवान्; सः कालकस्य कण्ठे केवलं पञ्चशतमुद्राः बद्धवान्, सहस्रस्य स्थाने यः प्रतिज्ञातः आसीत्। वृषभः तत्क्षणमेव वञ्चनं बुद्ध्वा वणिजः मार्गे दृढतया स्थितः, यावत् पूर्णं धनं थैल्यां न स्थापितम्, तावत् तं न गन्तुं दत्तवान्।

कालकः सहस्रमुद्राः तां वृद्धां प्रति प्रत्यानीतवान्, यया सः पालितः आसीत्; परं सा तस्य श्रमेन लाभं ग्रहीतुं न इच्छति स्म। तस्याः स्थाने सा तं उष्णजलेन, तैलेन, उत्तमेन आहारेन च परिचर्यां चकार; स्वार्जितां भक्तिं सा स्वभक्त्या प्रत्यदात्, तस्य दानं केवलम् आयरूपेण व्यययितव्यं न मन्यमाना।

उपदेशं समापयन् बुद्धः उभयोः जन्मनोः पात्राणि अभिज्ञापितवान्। उप्पलवण्णा सा वृद्धा आसीत्, या मातृवत्सलतया वृषभं पालितवती। बुद्धः स्वयं कालकः आसीत्, यस्य बलं, वेतनविषये सत्यनिष्ठा, ऋणानुभावस्य प्रत्यर्पणसङ्कल्पश्च तानि गुणानि पूर्वाभासयन्ति स्म, येषां बलेन सः पश्चात् अपि महत्तरे अर्थे बोधिमार्गे सर्वान् विघ्नान् अतिक्रान्तवान्।

कालकस्य वेतननिर्णयात् पूर्वं नयनाय अनिच्छा जातकस्य शिक्षायाः तथैव केन्द्रम् अस्ति, यथा पश्चात् आगतं शक्तिकर्म। यदि वृषभः निःशुल्कं कार्यं कुर्यात्, तदा सः वणिजः इच्छानुसारं यान् कांश्चित् नियमान् स्वीकुर्यात्, परं कथा दर्शयति यत् वृद्धायाः प्रति कृतज्ञता स्वश्रमस्य अवमूल्यनं नापेक्षते। बौद्धटीकाः एतस्य वेतननिर्णयस्य आग्रहं, पदमात्रात् पूर्वमेव निश्चितं, वीर्यस्य (सम्यक्प्रयत्नस्य) एकं रूपं मन्यन्ते। तत् केवलं पञ्चशतशकटानां शारीरिककर्मणि न, अपि तु उदारतायाः शोषणे परिवर्तनं निवारयितुं प्राग्विनयेऽपि प्रयुज्यते।

जातकं स्थापयति यत् कालकः सम्पर्कितात् पूर्वमेव पञ्चशतयुगलैः एकस्मिन् विशाले युगे योजितैः वृषभैः स्थगिताः शकटाः चालयितुं विफलप्रयत्नः कृतः आसीत्। एषः विवरः कालकस्य वृषभस्य च तुलनायाः विरोधं तीक्ष्णीकरोति। कालकस्य तथा क्लान्तानां वृषभाणां भेदः संख्यायाः अथवा स्थूलबलस्य न आसीत्, यतः वणिक् पूर्वमेव अपारसंख्यां समस्यायां प्रक्षिप्तवान्; अपि तु एकस्य पशोः केन्द्रीभूतः सङ्कल्पः, उद्देश्येन योजितं बलम्, न केवलं शकटेन योजितं बलम्—इत्यस्मिन् भेदः आसीत्।