चूळजनकजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने एकस्य भिक्षोः विषये इमां कथाम् अकथयत्, यः प्रशिक्षणस्य मध्ये मुक्तिसंघर्षं त्यक्तवान् आसीत्। तस्य शिथिलं प्रयत्नं पुनः उद्दीपयितुं भगवान् स्वपूर्वजन्मनः स्मृतिम् अकरोत्, यदा सः स्वयं जनक-राजकुमारः रूपेण निराशजनकं प्रतीयमानं संघर्षं त्यक्तुम् अनिच्छुकः आसीत्। कथा मिथिलाराज्ये आरभ्यते, यत्र राजा महाजनकस्य द्वौ पुत्रौ, अरिष्टजनकः पोलजनकश्च, पितुः उत्तराधिकारं पूर्वमेव विभक्तवन्तौ आस्ताम्। पोलजनकः सिंहासनं स्वार्थाय गृहीत्वा सत्तासंघर्षे स्वभ्रातरम् अरिष्टजनकं हतवान्। अरिष्टजनकस्य रानी, यस्याः गर्भे तस्य अजातशिशुः आसीत्, वेषं परिवर्त्य प्रासादात् पलायिता, समीपस्थे नगरे आश्रयं प्राप्य तत्र एकस्य पुत्रस्य जन्म दत्तवती।

निर्वासिता रानी स्वपुत्रस्य नाम पितुः पितामहस्य च नाम्ना जनकम् अकरोत्, तं साधारणेषु नगरवासिषु वर्धयन्ती, येषां कस्यापि राजकीयरक्तस्य ज्ञानं नासीत्। बालः वर्धमानः, विलम्बितैः उपहासैः सावधानैः प्रश्नैश्च अवगतवान् यत् तस्य पितृव्यः तस्य पितरं हत्वा अधुना मिथिलायां शासति। तदा प्रभृति तरुणः जनकः दृढसंकल्पं कृतवान् यत् सः एकदा स्वीयं न्याय्यं सिंहासनं प्राप्स्यति। बालकोऽपि सन् सः अवगतवान् यत् केवलं इच्छया राज्यं न लभ्यते; तदर्थं धनं, सहायकाः, दृढसंकल्पेन कार्यान्वितम् उपायश्च आवश्यकाः।

आवश्यकं धनं सङ्गृहीतुं जनकः स्वमातुः शेषितानि आभूषणानि गृहीत्वा, समुद्रपारस्य सुवर्णभूमिं प्रति गच्छन्तस्य महतः वाणिज्ययात्रायाः भागी अभवत्। सप्तशतं वणिजः एकस्मिन् अतिभारिते नौकायां तेन सह प्रस्थिताः, प्रत्येकः विदेशेषु आपणेषु स्वधनं वर्धयितुं आशया। षड्दिनानि यात्रा सुगमा अभवत्, नौका शान्तजले स्थिरं दूरस्थान् तीरान् प्रति गच्छति स्म। तेषु आरम्भिकदिनेषु कस्यापि सूचना नासीत् यत् नौकायां स्थितानां सर्वेषाम् उपरि कः विनाशः पतिष्यति।

सप्तमदिने, पूर्वसूचनां विना, प्रचण्डा झञ्झा उदभूत्। उच्चाः तरङ्गाः नौकायाः डेक्यां भग्ना, काष्ठफलकानि आर्तनादं कृत्वा विदीर्णानि, जलं च इतीव वेगेन नौकायाः अभ्यन्तरं प्रविश्य यत् कोऽपि तत् बहिः निष्कासयितुं न शक्तवान्। वणिजः तत्क्षणमेव अवगतवन्तः यत् नौका रक्षितुं न शक्यते; केवलं प्रश्नः आसीत् यत् कदा सा जलमग्ना भविष्यति। सङ्कीर्णे डेक्यां भयः प्रसृतः यदा नौका अन्तिमावस्थायाः गहने जले पतितुं आरब्धा।

सप्तशतेषु अधिकांशाः वणिजः निराशायां निमग्नाः अभवन्। ते रुदन्ति स्म, केशान् उत्पाटयन्ति स्म, यान् देवतान् जानन्ति स्म तान् आह्वयन्ति स्म, जलमग्नतायै पूर्वमेव स्वीकृतिं दत्त्वा। केवलं राजकुमारः जनकः एव तस्मिन् अव्यवस्थायां स्थिरमनसा आसीत्। सः शरीरं बलयितुं शर्करा-घृतस्य पोषकमिश्रणं खादितवान्, विशालसमुद्रस्य शीतात् रक्षितुं स्वाङ्गेषु तैलं मर्दितवान्, ततः दण्डस्य शिरसि आरूढवान्। सः जलमग्नतायाः पूर्वमेव आत्मरक्षणस्य चिन्ताम् अकरोत्, समुद्रे जीवितुं चिन्तनात् पूर्वमेव जलमग्नतायाः प्रतिरोधं कर्तुम् इच्छन्।

यदा नौका अन्ततः जलान्तर्गता अभवत्, तदा तया डूबन्तः जनाः मलबा च आवर्ते सह अधः नीताः, शार्कमत्स्याः च तेषां भक्षणाय समागताः। दण्डशिखरात् जनकः अन्तिमक्षणे पूर्णबलेन उत्प्लुत्य, डूबन्त्याः नौकायाः आकर्षणात् समागतेभ्यः हिंस्रजन्तुभ्यः च एकयैव निराशया उत्प्लवनेन दूरं गतः। यः सप्तशतजनाः नौकायाम् आरूढाः आसन्, तेषु केवलं सः एव नौकाभग्नात् जीवनस्य वास्तविकसम्भावनया मुक्तः अभवत्।

ततः यत् अभवत् तत् वर्णनातीतम् आसीत्। सप्त अविच्छिन्नदिनानि रात्रयश्च जनकः खुले समुद्रे तरन् अभवत्, तत्र न कोऽपि तीरः, न कोऽपि नौका, न च कोऽपि तरन्तः भग्नावशेषः विश्रामाय दृष्टिगोचरः आसीत्। भूमिः समीपे अस्ति वा असम्भवरूपेण दूरे इति सः न जानाति स्म, तथापि सः स्वहस्तपादयोः गतिं न शिथिलीकृतवान्, न च स्वसंकल्पं दुर्बलीकृतवान्। सः केवलं तरति स्म, घण्टानां घण्टानां यावत्, यतः विरामः निश्चितं मृत्युं जनयति स्म, गमनं च कमपि सम्भावनां जीवितां धारयति स्म।

तस्य परीक्षायाः सप्तमं दिनं संयोगवशात् उपोसथदिनम् आसीत्, यस्मिन् दिने गृहस्थाः स्वनैतिकव्रतानि पुनः सङ्कल्पयन्ति। शत्रुतापूर्णस्य समुद्रस्य मध्ये जले तरन्नपि, मृत्योः निरन्तरं सहचरत्वे, जनकः समुद्रजलेन मुखं प्रक्षाल्य, यथा सः तस्मिन् दिने सर्वदा करोति, औपचारिकरूपेण व्रतानि अङ्गीकृतवान्। एतस्य लघु, साधारणस्य अनुशासनस्य प्रति तस्य निष्ठा, अत्यसाधारणासु परिस्थितिषु धृता, तस्य चरित्रस्य गभीरतां प्रकाशितवती, यः तं एतावत् दूरं नीतवान्।

तस्मिन् एव दिने मणिमेखला नाम्नी देवी, यां चतुर्णां महाराजानां समुद्ररक्षणस्य सद्गुणिनां यात्रिकाणां संरक्षणस्य च भारः दत्तः आसीत्, स्वर्गीयसुखेषु निमग्ना स्वकर्तव्यं उपेक्षितवती आसीत्। अन्ततः अधः दृष्ट्वा सा अवाक् अभवत्, यदा तया अवलोकितं यत् नौकायाः जलमग्नतायाः सप्तदिनानन्तरम् अपि एकः पुरुषः अतीरे समुद्रे निरन्तरं तरति। सा आकाशात् अवतीर्य तं प्रष्टुं आगता, यतः तया अवगतं न यत् भूमिः कुत्रापि दृष्टिगोचरा न सती कथं एतादृशः प्रयत्नः पोषयितुं शक्यते।

मणिमेखला तं साक्षात् अपृच्छत् यत् यदा तीरः दृश्यते नैव, संघर्षः च केवलं मृत्यौ एव समाप्येत, तदा सः किमर्थं तरणं निरन्तरं करोति। जनकः उत्तरं दत्तवान् यत् मानवस्य कर्तव्यम् अस्ति यत् यावत् तस्मिन् प्राणाः सन्ति तावत् पूर्णबलेन प्रयत्नं करोतु, सफलता निश्चिता दृश्यते वा न वा। सः अवदत् यत् यः अन्तपर्यन्तं संघर्षं करोति सः आत्मनिन्दातः मुक्तः तिष्ठति, यदि सः जलमग्नोऽपि स्यात्, तर्हि सः न हारितः इव, अपि तु संघर्षकारी इव म्रक्ष्यति। तस्य उत्तरं आत्मश्लाघापरं नासीत्; तत् स्वयं निश्चयीकृतस्य जीवनमार्गस्य, आवश्यके च मरणमार्गस्य सरलः दृढविश्वासः आसीत्।

तस्य असाधारणेन दृढतया प्रभाविता मणिमेखला श्रान्तं राजकुमारं शयानं शिशुमिव सौम्यतया स्वाङ्के आरोप्य उत्थापितवती। सा तं आकाशमार्गेण शेषं दूरं नीत्वा स्वमातृभूमौ मिथिलायाः राजकीये आम्रवने एकस्मिन् शिलापट्टे विश्रामार्थं शाययितवती। तत्र स्वशक्तिं पुनः प्राप्नुवन् जनकः राज्यस्य मन्त्रिभिः एव अन्विष्य प्राप्तः, ततः स तस्मिन् मार्गे प्रवृत्तः यः तं पितुः सिंहासनं प्रति प्रत्यानयत्।

जेतवने कथां समाप्य बुद्धः प्रकटितवान् यत् तस्मिन् पूर्वजन्मनि सः स्वयं राजकुमारः जनकः आसीत्, देवी मणिमेखला च तस्मिन् पूर्वयुगे कस्यचित् देवस्य अनुरूपा आसीत्। सः निराशं भिक्षुं प्रत्यवदत् यत् यथा जनकः अदृश्यस्य तीरस्य कारणात् तरणं न त्यक्तवान्, तथैव मार्गे चलन् साधकः मुक्तेः अदृश्यदूरत्वं दृष्ट्वा अभ्यासं न त्यजेत्। बुद्धस्य एतैः शब्दैः बलं प्राप्य सः भिक्षुः स्वध्याने प्रत्यागतः, कालेन च यं लक्ष्यं प्रायः त्यक्तवान् आसीत्, तत् प्राप्तवान्।

खुद्दकनिकायस्य एकनिपाते द्विपञ्चाशत्तमं (५२) इदं जातकं, यः लघुतमानि जन्मकथानि सङ्गृह्णाति, वीर्यपारमितायाः, अर्थात् निरन्तरप्रयत्नस्य पूर्णतायाः, शास्त्रीयेषु दृष्टान्तेषु एकं जातम्। अस्य केन्द्रीयं चित्रं—यः पुरुषः दृश्यमानस्य तीरस्य अभावेऽपि समुद्रे तरति, निराशायां न नमति—ततः जानीबूझकर पूर्वमेव निश्चितस्य रक्षणस्य आश्वासनेन न सम्बद्धम्। कथायाः मूलभावः न यत् प्रयासः सफलतां प्रतिज्ञापयति, अपि तु यत् परिणामः यत्किमपि स्यात्, प्रयासः कर्तव्यं एव तिष्ठति। शताब्दीभिः परं एतस्यैव पात्रस्य एतस्यैव सामुद्रिकसङ्कटस्य च महानिपाते अधिकविस्तरेण महाजनकजातके (सं. ५३९) कथनं कृतम्, यत् जनकस्य कथां तस्य रक्षणात् आरभ्य तेन यत् सिंहासनं संघर्षेण पुनः प्राप्तम्, तस्य परित्यागपर्यन्तं प्रवर्तयति।