जलपोतभङ्गेऽपि अदमितः राजकुमारः

बोधिसत्त्वः महाजनकनामा जातः, मिथिलायाः राजा अरिट्ठजनकस्य पुत्रः, यः पुत्रजन्मात् पूर्वं स्वस्य भ्रात्रा पोलजनकेन युद्धे हतः आसीत्। तस्य गर्भवती माता पतितात् राज्यात् पलायित्वा तं गोपनेन पालितवती; बालकः तु जानाति स्म यत् सः तस्य सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अस्ति, यत् अधुना तस्य पितुः हन्तुः एव परिवारः धारयति।

षोडशवर्षे, मातुः अवशिष्टधनस्य उपरि केवलम् आश्रयं न कृत्वा, महाजनकः सुवर्णभूमिं प्रति गच्छन्तीं वाणिजनौकाम् आरूढवान्— सुवर्णभूमिः सा सुदूरा “स्वर्णदेशः” इति प्राचीनैः वणिग्भिः अन्विष्टा, यत्र सः स्वस्य पितृव्यवंशस्य सम्मुखीभवनात् पूर्वं स्वकीयं भाग्यं निर्मातुम् इच्छति स्म। यात्रायाः सप्तमे दिने नौका भग्ना निमग्ना च, महाजनकं विहाय सर्वे जनाः जले मग्नाः; सः तु एकं तरन्तं स्तम्भम् आश्रितवान्, निराशां स्वभाग्यं निश्चेतुम् अननुज्ञाय।

सप्तदिनानि सप्तरात्रीश्च सः जले तरन् प्रवाहितः अभवत्, किमपि तटं न दृष्टवान्। समुद्रस्य रक्षिका देवी मणिमेखला तं जले प्राप्य प्रथमं पृष्टवती यत् किमर्थं सः अदृश्यं तटं प्रति निरन्तरं सङ्घर्षं करोति, यतः समुद्रः सर्वासु दिक्षु अनन्तः प्रसरति। तस्य अखण्डेन सङ्कल्पेन सन्तुष्टा सा तं जलात् उत्थाप्य आकाशमार्गेण मिथिलासमीपस्य आम्रवनं प्रति नीतवती।

पोलजनकः तदनन्तरं पुत्रं विना मृतः आसीत्, केवलं एका दुहिता सीवली अवशिष्टा। मिथिलायाः अमात्याः घोषितवन्तः यत् यः चतस्रः परीक्षाः उत्तीर्णः भवेत्, सः राज्यं राजकुमारीं च प्राप्स्यति— राजशय्यायाः कः भागः शिरः इति निर्धारणम्; सहस्रपुरुषबलयुक्तस्य धनुषः आरोपणम्; प्रहेलिकाभिः षोडश गुप्तनिधीनां सन्धानम्; तथा सीवल्याः स्वीयस्य वास्तविकस्य अनुमोदनस्य विजयः। महाजनकः आम्रवने विश्रमन् प्रत्येकां परीक्षां क्रमेण समाधितवान्— शय्यायाः शिरः कौशलपूर्णेन प्रश्नेन सीवल्या एव प्रकटितवान् यत् तत् कुत्र अस्ति; ततः सा तं प्रसन्नतया स्वपतित्वेन वृतवती।

ततः सः राजा अभवत्, वर्षाणि मिथिलाम् अशासत्, दीघावुं नाम पुत्रं जनयित्वा यं सः पश्चात् उपराजम् अकरोत्।

एकदा स्वोद्याने भ्रमन् महाजनकः आम्रवृक्षस्य फलम् आस्वादितवान्, तथा अनुगच्छन्ती जनता क्षणेनैव तं वृक्षं निर्नाशितवती; तस्य पार्श्वे स्थितः एकः अफलः वृक्षः अक्षतः समृद्धः च अतिष्ठत्। सः एतस्मिन् एव दृश्ये अवगतवान् यत् स्वामित्वम् एव तादृशं लुण्ठनं चिन्तां च आमन्त्रयति, यस्याः भयं अनिच्छुकं निरुपद्रवं जीवनं कदापि न आवश्यकम् अकरोत्। तस्मिन्नेव दिने सः सिंहासनं सर्वथा त्यक्तुं सङ्कल्पितवान्।

सीवली तस्य निश्चयं स्वीकर्तुं न इच्छति स्म। सा सप्तशतैः परिचारिकाभिः सह अश्रुपूर्णा प्रासादात् तम् अनुगता, नगरं दह्यते इति मिथ्या समाचारं प्रचार्य तं प्रत्यावर्तयितुम्। यदा सः अवदत् यत् तेन न दह्यते किमपि यत् तेन स्वकीयं न मन्यते, तदा सा स्वानुयायिभ्यः तस्य अनुयायिनां पृथक्करणाय तेन कृतां रेखां बलात् अतिक्रान्तवती।

मार्गे मिलितैः द्वाभ्यां तपस्विभ्यां तस्य सङ्कल्पे दृढीकृते अपि सा याचनां न त्यक्तवती; पुत्रस्य राज्याभिषेकं कृत्वा ततः चिरकालाय प्रस्थातुम् एतावद् अर्थयाचनां कृतवती।

थूण-नगरे महाजनकः वलयानां चालनं कुर्वन्तीं बालिकां, एकनेत्रं निमील्य शरं सरलं कुर्वन्तं शरकारं च अन्वेषितवान्। द्वावपि भिन्नैः शब्दैः एकमेव पाठं दत्तवन्तौ— द्वयं मिलितं घर्षणं शब्दं च जनयति, एकाकी वस्तु तु न जनयति, परमा शान्तिः एकाकिनः एव भवति। एतं पाठं सीवल्यै पुनः उक्त्वा सः स्पष्टम् अवदत् यत् सः इदानीं तस्याः पतिः इति न आह्वातुं शक्यते। सः तस्य विच्छेदस्य अन्तिमं प्रतीकरूपेण नलं द्विधा कृत्वा हिमालयस्य अरण्यं प्रविष्टवान्, यथा सा तं अनुसर्तुं न शक्नुयात् तथा स्वपादचिह्नानि विनाशितवान्।

बुद्धः शिक्षां समापयन् सीवलीं राहुलस्य माता, दीघावुं स्वयं राहुलम्, मणिमेखलां उप्पलवण्णा, द्वौ तपस्विनौ सारिपुत्त-मोग्गल्लानौ, वलयवादिनीं बालिकां भिक्षुणी खेमा, शरकारं च आनन्दः इति परिचितवान्। जातकसङ्ख्या ५३९ पालिपिटकस्य महानिपाते अस्याः कथायाः अभिलेखः अस्ति; सा बुद्धस्य स्वीयस्य महाभिनिष्क्रमणस्य सन्दर्भे उक्ता, यत् दर्शयति यत् तस्मिन् एव सङ्कल्पे कियत्कालं साधना कृता आसीत्।