श्रावस्ती जेतवनं च

• •
  किम् इदम्: सा श्रावस्ती, या अद्य सावत्थी इति उच्यते, तथा च जेतवनविहारः यत्र भगवान् पञ्चविंशतिवर्षावासान् अवसत्। परम्परया एकोनविंशतिः जेतवने, षट् च विशाखायाः पूर्वारामे इति गण्यन्ते।
• •
  किमर्थं दर्शनं पठनं वा: अत्र भगवान् धर्मोपदेशानां बहुभागं प्रदत्तवान्, बहून् शिष्यान् प्रबोधितवान्, महाप्रातिहार्यं यमकप्रातिहार्यं च प्रदर्शितवान्। तीर्थयात्रिणः धर्मः प्रथमं श्रुतः तेषु स्थानेषु मौनेन उपविशन्ति।
• •
  कदा दर्शनीयम्: अक्टोबरमासतः मार्चपर्यन्तं शीतलं शान्तं च भवति। बहवः यात्रिणः माघपूर्णिमायां, वैशाखे बुद्धपूर्णिमायां, वर्षावासान्ते च प्रवारणायां समागच्छन्ति।
• •
  कुत्र: उत्तरप्रदेशस्य ईशानदिशि श्रावस्तीमण्डले, राप्तीतटे, प्राचीनायाम् अचिरवत्याम्। जेतवनस्थानं संरक्षितः पुरातत्त्वोद्यानः अस्ति।
• •
  कथम्:

1. 1.शान्तचित्तेन जेतवनं प्रविशत, प्राचीनेषु इष्टिकाधारेषु चलनात् पूर्वं पादत्राणानि उत्सारयत।
2. 2.भगवतः कुटीरे गन्धकुट्यां पुष्पाणि धूपं च अर्पयित्वा त्रिरत्नवन्दनां पठत।
3. 3.आनन्दबोधिवृक्षं दक्षिणावर्तेन त्रिवारं परिक्रामत।
4. 4.वृक्षमूले श्वासेन मैत्र्या वा शान्तं ध्यायत।
5. 5.अङ्गुलिमालस्य अनाथपिण्डदस्य च स्तूपौ यमकप्रातिहार्यस्थानं च दर्शयत।

श्रावस्ती कोसलराज्ये प्रसेनजितः राजधानी आसीत्, भगवान् च यत् अन्यत्र कुत्रापि अधिकान् वर्षावासान् तत्र अवसत् इति स्मर्यते। विद्वान् वुडवर्डः अनुसारं चतुर्णां निकायानां अष्टशतानि एकसप्ततिः च सूत्राणि श्रावस्त्यां प्रवर्तितानि। जेतवनविहारः राजगृहस्य वेळुवनानन्तरं भगवते समर्पितः द्वितीयः विहारः आसीत्, श्रेष्ठिना अनाथपिण्डदेन दत्तः।

अनाथपिण्डदः नाम दुःखितानां पोषकः इत्यर्थः। सः भगवन्तं मिलित्वा स्वनगरे तस्य कृते विहारं निर्मातुं प्रार्थितवान्। सः जेतकुमारस्य उद्यानं प्राप्य तत् क्रेतुं प्रस्तावितवान्। राजकुमारः उत्तरं दत्तवान् यत् सम्पूर्णम् उद्यानं सुवर्णमुद्राभिः आच्छाद्य यदि दीयते तर्हि विक्रेष्यति। अनाथपिण्डदः शकटैः सुवर्णं आनीय क्रयः सम्पन्नः। अतः तत् स्थानं द्वयोः उदारतायाः स्मरणार्थं जेतवनम्, अनाथपिण्डदस्य विहारः इति नाम्ना प्रसिद्धम्।

श्रावस्त्यां भगवता महामङ्गलसूत्रं (सुत्तनिपात 2.4 तथा खुद्दकपाठ 5) अङ्गुलिमालसूत्रं (मज्झिमनिकाय 86) च उपदिष्टम्। श्रावस्तीप्रातिहार्यरूपेण प्रसिद्धं महाप्रातिहार्यं यमकप्रातिहार्यं च अत्र प्रदर्शितम्। यमकप्रातिहार्यानन्तरं भगवान् मात्रे अभिधर्मं उपदेष्टुं त्रयस्त्रिंशत्स्वर्गं आरूढवान्।

श्रावस्ती जैनधर्मस्यापि पवित्रं स्थानम् अस्ति; तत्र तृतीयः तीर्थंकरः सम्भवनाथः अत्र जन्म लब्धवान् इति मन्यते। एषा परस्परसम्मानभावना स्मारयति यत् बहवः मार्गाः अस्यां भूमौ आश्रयं लब्धवन्तः।

श्रावस्ती भगवतः बहुभिः समीपशिष्यैः सह सम्बद्धा अस्ति। कोसलराजः प्रसेनजित् निष्ठावान् गृहस्थानुयायी आसीत्; प्रधानतमा गृहस्था उपासिका विशाखा नगरसमीपे पूर्वारामम् अपि मृगारमातुप्रासादम् च अनिर्मयत्। भगवान् जेतवने पूर्वारामे च क्रमेण निवसति स्म, दिवसे एकत्र रात्रौ अन्यत्र इति उच्यते।

चीनीयः यात्री फाह्यानः प्रायः ई.स. 399 वर्षे आगत्य, भगवता सम्बद्धेषु सर्वेषु स्थानेषु स्तूपयुतं जेतवनविहारं वर्णितवान्। पश्चात् ह्वेनत्सांगः जेतवनभग्नावशेषानां पुरतः द्वौ उन्नतौ प्रस्तरस्तम्भौ दृष्टवान्, एकः चक्रेण अन्यः वृषभेण अलङ्कृतः; अङ्गुलिमालस्य महास्तूपम् अपि सः वर्णितवान्। अधुना थाइलैण्ड्, दक्षिणकोरिया, श्रीलङ्का, म्यांमार, तिब्बत, चीनदेशेभ्यः विहाराः अस्य स्थानस्य समीपे स्थापिताः सन्ति।

भक्ताः जेतवने महामङ्गलसूत्रं पठन्ति। एकः देवः भगवन्तं समीपम् आगत्य परमं मङ्गलं किम् इति अपृच्छत्। अधोलिखिताः गाथाः प्रथमप्रश्नस्य भगवतः उत्तरस्य च आरम्भः सन्ति।

बहवः देवाः मनुष्याः च मङ्गलानां विषये चिन्तितवन्तः, शान्तिम् आकाङ्क्षमाणाः। उत्तमं मङ्गलं कथयतु। मूर्खाणां सङ्गं विहाय पण्डितानां सेवनं, पूजनीयानां पूजनं च—इदम् उत्तमं मङ्गलम् अस्ति।