किसा गोतमी सर्षपबीजं च

बुद्धकाले किसा गोतमी नाम्नी काचित् स्त्री आसीत्। तस्याः नाम ‘कृशा गोतमी’ इत्यर्थः, बाल्ये तनुदेहात् तत् नाम प्राप्तम्। सा दरिद्रकुले जाता, धनिनः वणिजः पुत्रेण सह विवाहिता। यदा सा पुत्रं प्रासूत, तदा तस्याः सुखं पूर्णम् अभवत्। बालः वर्धमानः अभवत्, किसा गोतमी च सर्वं स्नेहम् तस्मिन् अर्पयति स्म। अथ एकस्मिन् दिने सः बालः चलनं शिक्षमाणः रोगग्रस्तः मृतः। शोकेन अभिभूता किसा गोतमी घटितं सत्यं स्वीकर्तुं न शशाक, यतः सा पूर्वं मृत्युं न दृष्टवती आसीत्। सा मृतं शिशुम् बाहुभ्यां धृत्वा गृहात् गृहं गत्वा पुत्रं पुनर्जीवयितुम् औषधं याचमाना भ्रमति स्म। जनाः करुणया तां पश्यन्ति स्म, परं कोऽपि साहाय्यं कर्तुं न शक्नोति स्म; केचन तु अपरिहार्येण शोकेन खिन्नाः द्वारेषु तां प्रत्याचक्षिरे। तथापि सा नगरे भ्रमन्ती, स्पन्दनरहितं तत् लघु शरीरम् अङ्के धारयति स्म।

अन्ततः कश्चित् तां बुद्धसमीपं गन्तुम् उपादिशत्। किसा गोतमी त्वरितं बुद्धं प्रति गत्वा, शिशुं तस्य अग्रे स्थापयित्वा प्रार्थयत्—‘भगवन्, मम पुत्रं पुनर्जीवयितुम् औषधं प्रयच्छतु।’ बुद्धः महत्या करुणया तां पश्यति स्म। सः तां न निराकृतवान्, न च सत्यं साक्षात् व्याख्यातवान्; अपि तु मृदु अवदत्—‘नगरं गत्वा, यस्य गृहस्य पुत्रः, पुत्री, अन्यः कोऽपि वा अद्यापि न मृतः, तस्मात् सर्षपबीजम् आनय। तत् बीजं मम समीपम् आनय; तेन तव शिशुं चिकित्सिष्यामि।’

आशया सञ्चोदिता किसा गोतमी गृहात् गृहं भ्रमति स्म। प्रत्येकस्मिन् गृहे सा पृच्छति—‘अस्ति वा सर्षपबीजम्? मम तत् आवश्यकम्, यत् गृहात् आनेतव्यं यत्र मृत्युः कदापि न दृष्टः।’ जनाः सहर्षं सर्षपबीजं प्रयच्छन्ति, परं मृत्योः विषये पृष्टाः ते वदन्ति—‘अहो, अस्मिन् कुले बहवः गताः—मातापितरौ, पुत्राः, दम्पती च।’ केचन गृहाः अवदन्—‘अत्र केचिदेव मृताः’, अन्ये च—‘मृताः जीवितेभ्यः अधिकाः।’ एकमपि गृहं मृत्युना अस्पृष्टं नासीत्। दिनं गच्छति सति तस्याः आशा क्रमशः क्षीयते, परं बोधः उदेति स्म। सा अवगच्छति यत् मृत्युः न केवलं तस्याः कुले भवति, अपि तु सर्वेषां प्राणिनां समानं भाग्यम् अस्ति।

किसा गोतमी सर्षपबीजेन न, अपि तु परिवर्तितहृदयेन बुद्धसमीपं प्रत्यागता। सा तस्य अग्रे जानुभ्यां पतित्वा अवदत्—‘मृत्युरहितं गृहम् अहं नालभे। इदानीम् अहं अवगच्छामि।’ ततः बुद्धः तस्यै धर्मम् उपदिष्टवान्, धम्मपदअट्ठकथायाम् अभिलिखितम् अनुसृत्य, धम्मपदस्य चतुर्दशोत्तरशततमं श्लोकम् उक्तवान्—‘यः शतं वर्षाणि जीवति अमृतपदम् अपश्यन्, तस्मात् अमृतपदं दृष्टवतः एकदिनजीवितं श्रेयः।’ सः अवदत् यत् मृत्युः पत्रपतनवत् दीपनिर्वाणवत् च स्वाभाविकः, तथा यद् गन्तव्यं तस्मिन् आसक्तिः केवलं दुःखं वर्धयति। एतत् श्रुत्वा किसा गोतमी तत्क्षणम् एव स्रोतआपत्तिफलं—बोधस्य प्रथमां भूमिम्—प्राप्तवती।

किसा गोतमी भिक्षुणीसङ्घे प्रवेशं याचितवती, मृतस्य पत्युः धनिकगृहस्य सर्वं सुखं त्यक्त्वा। परम्परा वदति यत् तस्याः पूर्णा बोधिः पश्चात् अप्रत्याशितमार्गेण आगता: दीपज्वालाम् उद्दीप्यमानां क्रमेण च निर्वापितां अवलोकयन्ती, तस्याः उद्गमे निर्वापणे च क्षणिके सा तदेव सत्यं दृष्टवती यत् बुद्धः तस्यै स्वपुत्रविषये प्रदर्शितवान्। तेन ध्यानेन सा अर्हत्त्वं—पूर्णं बोधम्—प्राप्तवती।

तस्याः स्वकीयाः श्लोकाः थेरीगाथायां सुरक्षिताः सन्ति, यत्र सा स्वशोकस्य कठोरतरं वृत्तान्तं वदति, यः सर्षपबीजोपाख्यानेन न परिरक्षितः। पतिः सर्पदंशेन शिशुना सह मृतः; मातापितरौ भ्रातरं च एकस्मिन् अग्निदाहे युगपत् नष्टाः—इति सा स्मरति। बौद्धपरम्परा उभयोः विवरणयोः सत्यत्वं तस्याः जीवने स्वीकरोति। सर्षपबीजोपाख्यानं तस्याः शोकं एकं सार्वभौमं पाठं निष्पादयति; थेरीगाथायां तस्याः स्वकीयाः श्लोकाः तु तस्याः एकस्याः स्त्रियाः दुःखस्य गाढतां न मृदुकुर्वन्ति, या शान्तिं प्राप्तुं पूर्वं तया अनुभूता। उपाख्यानं प्रत्येकं श्रोतारम् आह्वयति यत् स्वगृहं तस्याः गृहे प्रतिबिम्बितं पश्येत्; थेरीगाथा तु तस्याः एकाकिनः अनुभूतस्य विशिष्टभारं धारयति। बौद्धाचार्याः शोकार्तान् सम्बोधयन्तः दीर्घकालं उभयं सहैव उपयुक्तवन्तः—सार्वभौमं पाठं, तस्य अधः स्थितं विशिष्टं शोकं च।

तस्याः कथा बौद्धपरम्परायां शताब्दीनां यावत् आख्यायते, विविधेषु प्रदेशेषु ग्रन्थेषु च भेदाः दृश्यन्ते। परं केन्द्रीयः उपदेशः अवशिष्यते—दुःखम् आसक्तेः जायते, शान्तेः मार्गः च सर्वेषां धर्माणाम् अनित्यतायाः स्वीकारे अस्ति। अयं दृष्टान्तः स्मारयति यत् कोऽपि गृहः हानेः अतीतः नास्ति, तस्मिन् च सहभागे विनयः सौहार्दं च लभ्येते।

अस्याः कथायाः प्रभावः परवर्तिनां पीढीनां बोधेऽपि पतति, यत् भाष्यं शास्त्रेण सह कथं स्थितम्। बुद्धेन स्वयं भाषितः श्लोकः—धम्मपदस्य चतुर्दशोत्तरशततमः एका पङ्क्तिः—प्रामाणिकः अस्ति; तं परितः सर्षपबीजस्य यात्रा तु तस्य श्लोकस्य उच्चारणहेतुं व्याख्यातुं पश्चात् भाष्यकारैः योजिता। तथापि सा कथा श्लोकेन एतावत् अविच्छेद्यरूपेण संबद्धा यत् बहवः बौद्धाः एकं स्मरन्तः अपरम् अपि स्मरन्ति। एतत् स्मारयति यत् परम्परायाः स्मृतिः न केवलं गुरोः वचने, अपि तु तेषु पुराणेषु आख्यानेषु अपि वर्तते, यान् समाजः तानि वचनानि व्याख्यातुं जीवयति।