ਪਾਵਾਪੁਰੀ ਜਲ ਮੰਦਿਰ
ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ ਨਿਰਵਾਣ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਮਲ ਤੀਰਥ
ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਨਾਲੰਦਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਾਵਾਪੁਰੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ 24ਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਨੇ 527 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨਿਰਵਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਝੀਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਜਲ ਮੰਦਿਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਰਧਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ (ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ)
- •ਇਹ ਕੀ ਹੈ: ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਨਾਲੰਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਾਵਾਪੁਰੀ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ 24ਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਨੇ ਨਿਰਵਾਣ, ਭਾਵ ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਜਲ ਮੰਦਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
- •ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਫਲ: ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਮਹਾਵੀਰ ਦੀਆਂ ਆਖ਼ਰੀ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਣ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਨਵਕਾਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- •ਕਦੋਂ ਜਾਣਾ: ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ਤੱਕ ਮੌਸਮ ਠੰਢਾ ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਇਕੱਠ ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਕੱਤਕ ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੈਨ ਇਸਨੂੰ ਨਿਰਵਾਣ ਕਲਿਆਣਕ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਵੀਰ ਜਯੰਤੀ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
- •ਕਿੱਥੇ: ਪਾਵਾਪੁਰੀ ਨੂੰ ਅਪਾਪਾਪੁਰੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ “ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਨਗਰ”। ਇਹ ਰਾਜਗੀਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 101 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ।
- •ਕਿਵੇਂ (ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮ):
- •ਪਹਿਰਾਵਾ: ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਲਈ ਸਾਫ਼, ਬਿਨਾਂ ਸਿਲੇ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨੋ। ਆਮ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਵੀ ਮਰਿਆਦਿਤ ਪਹਿਰਾਵਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ।
- •ਰਸਤਾ: ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੰਦਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਪੁਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਜਲ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ ਚਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਮਵਸਰਣ ਮੰਦਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- •ਆਚਰਣ: ਚਮੜੇ, ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਮਾਸਾਹਾਰ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ। ਪੁਲ ਉੱਤੇ ਚੁੱਪ ਰੱਖੋ, ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਵਕਾਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰੋ।
ਪਵਿੱਤਰ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਆਗਮਕ ਪਰੰਪਰਾ
ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਅਪਾਪਾ ਆਖਦੀ ਹੈ, ਭਾਵ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਾਵਾਪੁਰੀ ਕਹਾਇਆ। ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਗ੍ਰੰਥ ਕਲਪਸੂਤਰ ਦਾ ਜਿਨਚਰਿਤ ਅਧਿਆਏ, ਭਾਵ ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਵੀਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਖ਼ਰੀ ਬਰਸਾਤੀ ਵਾਸ, ਭਾਵ ਚਾਤੁਰਮਾਸ, ਅਪਾਪਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਹਸਤਿਪਾਲ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ।
ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਾਧੂਆਂ, ਸਾਧਵੀਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਬਿਤਾਏ। ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਰਾਧਿਆਯਨ ਸੂਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਖ਼ਰੀ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ; ਇਸਦੇ 36 ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਅਧਿਆਏ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਅਸਾਵਧਾਨ ਨਾ ਹੋਣ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ।
ਕੱਤਕ ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਪਹੁ ਫੁਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਹਾਵੀਰ ਨੇ ਨਿਰਵਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਈਸਾ ਪੂਰਵ 527 ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਦਿਗੰਬਰ ਪਰੰਪਰਾ ਈਸਾ ਪੂਰਵ 510 ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਕਲਪਸੂਤਰ ਦਾ ਜਿਨਚਰਿਤ ਅਧਿਆਏ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਰਾਤ ਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕੋਸਲ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਸੰਘੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦਾ ਚਾਨਣ ਬੁੱਝ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੈਨ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸੇ ਯਾਦ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੈ।
ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਅਗਨ-ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਸਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਲੈਣ ਲਈ ਏਨੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜੁੜੇ ਕਿ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਟੋਇਆ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਟੋਇਆ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਬਣਿਆ। ਅੱਜ ਜਲ ਮੰਦਰ ਇਸ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਉਸੇ ਰਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੇਲੇ ਇੰਦਰਭੂਤੀ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ, ਭਾਵ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਲਈ ਜੈਨ ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ਨਿਰਵਾਣ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਅਸਥਾਨ
ਗੁਰੂਜਨ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ
ਪਾਵਾਪੁਰੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਦੋਵਾਂ ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗਣਧਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ, ਇੰਦਰਭੂਤੀ ਗੌਤਮ, ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਰਾਤ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਚੇਲੇ, ਸੁਧਰਮਾ ਸਵਾਮੀ, ਨੇ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਧਾਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਈ।
ਮੱਧਕਾਲੀ ਆਚਾਰੀਆ ਜਿਨਪ੍ਰਭ ਸੂਰੀ ਨੇ ਜੈਨ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਵਿਧ ਤੀਰਥ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਅਪਾਪਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਅਤੇ ਦਿਗੰਬਰ ਸਾਧੂ-ਸਾਧਵੀਆਂ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਲੰਬੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਚਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਣ ਪਾਵਾਪੁਰੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਗਧ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਹੇ ਰਾਜਗ੍ਰਿਹ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸ਼੍ਰੇਣਿਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿੰਬਿਸਾਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵੀਰ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਧਿਆਨ
ਜਲ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯਾਤਰੀ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਨਵਕਾਰ ਮੰਤਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।
णमो अरिहंताणं, णमो सिद्धाणं, णमो आयरियाणं।
णमो उवज्झायाणं, णमो लोए सव्वसाहूणं॥
एसोपंचणमोक्कारो, सव्वपावप्पणासणो।
मंगलाणं च सव्वेसिं, पढमं हवइ मंगलं॥
Ṇamō Arihantāṇaṁ, Ṇamō Siddhāṇaṁ, Ṇamō Āyariyāṇaṁ.
Ṇamō Uvajjhāyāṇaṁ, Ṇamō Lōē Savvasāhūṇaṁ.
Ēsō Pañca-ṇamōkkārō, Savva-pāvappaṇāsaṇō.
Maṅgalāṇaṁ Ca Savvēsiṁ, Paḍhamaṁ Havai Maṅgalaṁ.
ਭਾਵ: “ਅੰਦਰਲੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਅਰਿਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਉਪਾਧਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਹ ਪੰਜ-ਨਮਸਕਾਰ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੰਗਲ ਹੈ।”
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
The Jal Mandir stands in a lake of about 84 bighas, which blooms with lotuses in summer. Local tradition says the lake began as a hollow left when devotees took earth from Mahavira's cremation site.
The Kalpa Sutra says the eighteen allied kings of Kashi and Kosala lit lamps on the night of Mahavira's nirvana, which is why Jains light lamps at Diwali.
The Svetambara tradition dates the nirvana to 527 BCE, while the Digambara tradition gives 510 BCE.
Indrabhuti Gautama, Mahavira's chief disciple, attained Kevala Jnana on the same night that his teacher attained nirvana.
The Kalpa Sutra says Mahavira spent ten Chaturmas at Rajagriha, which makes Rajgir one of the places he stayed longest.
Mahavira
ਜੈਨ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ