ਮੂਡਬਿਦਰੀ ਅਤੇ ਕਾਰਕਲਾ

ਹਰੇ-ਭਰੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਮੂਡਬਿਦਰੀ, ਅਠਾਰਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਬਸਦੀਆਂ, ਅਰਥਾਤ ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ, ਦੇ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਵਲਾ ਤਾੜਪੱਤਰ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਭਾਲ ਕਾਰਨ "ਜੈਨ ਕਾਸ਼ੀ" ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਮੀਲ ਦੂਰ ਕਾਰਕਲਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵੀਰ ਪਾਂਡਯ ਭੈਰਰਸ ਵੱਲੋਂ 1432 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੱਟਾਨੀ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਭਗਵਾਨ ਬਾਹੂਬਲੀ ਦੀ 42 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਇੱਕ-ਪੱਥਰੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਨਗਰ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕੋ ਤੀਰਥ-ਮਾਰਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਮੂਡਬਿਦਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਗਤੀ-ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਕਾਰਕਲਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਮੂਡਬਿਦਰੀ ਜਿਹੜੀਆਂ ਧਵਲਾ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਟਖੰਡਾਗਮ ਉੱਤੇ ਟੀਕਾ ਹਨ। ਸ਼ਟਖੰਡਾਗਮ ਦਿਗੰਬਰ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਹਸਤਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੈਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਛੇ ਖੰਡਾਂ, ਭਾਵ ਭਾਗਾਂ, ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਮੂਲ ਸੂਤਰ ਆਚਾਰਿਆ ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਖੰਡ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਭੂਤਬਲੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ, ਨੇ ਰਚੇ। ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ, ਆਚਾਰਿਆ ਵੀਰਸੇਨ ਨੇ ਮੂਲ ਗ੍ਰੰਥ ਉੱਤੇ ਲਗਭਗ 72,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਵਲਾ ਨਾਮਕ ਟੀਕਾ ਰਚੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ ਜਿਨਸੇਨ ਨੇ ਵੀਰਸੇਨ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੈਧਵਲਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਨਵਕਾਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪੰਜ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸਾਰ, ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ ਨੇ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਵਜੋਂ ਰਚਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਟਖੰਡਾਗਮ ਦਾ ਆਰੰਭਿਕ ਆਵਾਹਨ-ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੂਡਬਿਦਰੀ ਦਾ ਤਾੜਪੱਤਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉਸ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦਾ ਜੀਵਤ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਜੈਨ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਵੇਰ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੂਡਬਿਦਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮੱਠ, ਗੁਰੂ ਬਸਦੀ, ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਤੇ ਨਕਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਮਾਰਤ ਤੋਂ ਵੀ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਟੀਕਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਮੂਡਬਿਦਰੀ ਸਾਰੇ ਜੈਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉੱਤਰੀ ਜੈਨ ਵਿਦਿਆ-ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਆਈ, ਤਾਂ ਸਾਧੂ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਧਵਲਾ ਤਾੜਪੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮੂਡਬਿਦਰੀ ਲੈ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਜੋ ਉਸ ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਸੀ ਜੋ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕੀੜੇ-ਮਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ, ਅਖ਼ੀਰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਪੀ-ਨਕਲ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਕੰਮ ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਟਖੰਡਾਗਮ ਨੂੰ ਖੰਡ-ਖੰਡ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਸਮੁੱਚ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕੇ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਉਹ ਅਨੁਵਾਦ-ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਅੱਜ ਵੀ ਆਰੰਭਿਕ ਦਿਗੰਬਰ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ।

ਯਾਤਰੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਚੇਲਿਆਂ, ਗਣਧਰਾਂ, ਦੀ ਜੀਵਤ ਆਵਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸੰਚਾਰ-ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਮੂਡਬਿਦਰੀ ਨੇ ਨਿਰੰਤਰ ਰੱਖਿਆ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦਿਗੰਬਰ ਕੇਂਦਰ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਅਟੁੱਟ ਭੌਤਿਕ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਹੋਰ ਖੇਤਰੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਗੁਆਚ ਗਏ, ਨੁਕਸਾਨੇ ਗਏ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਚੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਵਿਦਵਾਨ ਮੂਡਬਿਦਰੀ ਦੀਆਂ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਟਖੰਡਾਗਮ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਬੰਧ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਮੂਡਬਿਦਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਸ਼ਟਖੰਡਾਗਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅਮਰ ਆਰੰਭ:

ਸਾਵਿਰਾ ਕੰਬਦਾ ਬਸਦੀ ਅਤੇ ਕਾਰਕਲਾ ਗੋਮਟੇਸ਼ਵਰ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਰਗਰਮ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਛੇ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਕਰੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੂਜਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਰਕਲਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਬਾਹੂਬਲੀ ਮੂਰਤੀ ਮਹਾਮਸਤਕਾਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਸਮਾਰੋਹ; ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ਰਵਣਬੇਲਗੋਲਾ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਹੈ।

ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਉਸੇ ਤਟੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਦੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਾਹੂਬਲੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯਾਤਰੂ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਬਾਰਾਂ-ਸਾਲਾ ਉਤਸਵ-ਚੱਕਰ ਹੈ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹੂਬਲੀ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੁਲੂ ਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀ ਡੂੰਘੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਫੜ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਪਾਇਆ, ਉਸਦੀ ਕਥਾ ਤੁਲੂ ਨਾਡੂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਂਦਾਰ ਜੈਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜੀ। ਛੇ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੀਲ ਦੂਰ ਹਜ਼ਾਰ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਦਰ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ।