ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਚੌਵੀ ਤੀਰਥੰਕਰ

ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਤੀਰਥੰਕਰ ਇੱਕ ਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਗਰ, ਅਰਥਾਤ ਸੰਸਾਰ ਨਾਮਕ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਬੇਅੰਤ ਚੱਕਰ, ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਾਰ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਤੀਰਥ, ਇੱਕ ਘਾਟ, ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ “ਤੀਰਥ-ਨਿਰਮਾਤਾ” ਜਾਂ “ਪੁਲ-ਨਿਰਮਾਤਾ” ਹੈ। ਤੀਰਥੰਕਰ ਆਮ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਉਹ ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਾਰ ਯਤਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਗਿਆਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਚਰਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ; ਸਗੋਂ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਜੂਝ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਿਅਕ ਸ਼ਰਧਾ, ਸਮਿਅਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਿਅਕ ਆਚਰਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਹਰ ਅੱਧੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੀਰਥੰਕਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਯੁਗ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਲਪਸੂਤਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਚੌਵੀਆਂ ਦਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਜੈਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਿਆਏ ਰਿਸ਼ਭਨਾਥ, ਨੇਮੀਨਾਥ, ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਅਤੇ ਮਹਾਵੀਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਵੀਹ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਚੌਵੀ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਆਮ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਪਰੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਰਿਸ਼ਭਨਾਥ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿਨਾਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਪਹਿਲੇ ਸੁਆਮੀ।” ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਰ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵੇ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਸਾਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਕਲਾਵਾਂ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਬਣਨ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗ ਗਏ। ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੈਨ ਸੰਘ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਮਹਾਕਾਵਿ ਆਦਿਪੁਰਾਣ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਚੌਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕਲਪਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਆਗਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੂਚੀ ਸਥਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਮੁੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲੀ ਨਹੀਂ ਗਈ।

ਬਾਅਦ ਦੇ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਈਵੇਂ ਨੇਮੀਨਾਥ ਨੂੰ ਮਹਾਭਾਰਤ ਮਹਾਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਖ਼ਰੀ ਪਲ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੇਈਵੇਂ ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਠੋਸ ਆਧਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਹ ਮਹਾਵੀਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 250 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਵੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮਹਾਵਰਤਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ, ਅਸਤੇਯ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਫਣਾਂ ਦੀ ਛਤਰੀ ਸਹਿਤ ਚਿਤਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵੀਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ।

ਚੌਵੀਵੇਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਤੀਰਥੰਕਰ ਮਹਾਵੀਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਮਹਾਨ ਵੀਰ।” ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਲਗਭਗ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਰਧਮਾਨ ਵਜੋਂ ਜਨਮੇ। ਤੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਭਟਕਦੇ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਗਏ; ਸਾਢੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਤੀਬਰ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਵਰਤ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ, ਅਰਥਾਤ ਸੰਪੂਰਨ ਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥੰਕਰ ਬਣੇ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਕਲਪਸੂਤਰ ਦੇ ਜਿਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਆਏ 1 ਤੋਂ 5 ਤੱਕ, ਰਿਜੁਪਾਲਿਕਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜ੍ਰਿੰਭਿਕਗ੍ਰਾਮ ਨੇੜੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਤੀਹ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਅਤਿ ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸਿਖਾਇਆ; ਕੱਪੜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਧੂਆਂ, ਸਾਧਵੀਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਵਾਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਜੈਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵੀਰ ਨੂੰ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਿਊਂਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੰਮੀ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਸਾਰੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੌਰਾਨ, ਤੀਰਥੰਕਰ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਨਮੂਨਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਹੀ ਜਾਂ ਕੁਲੀਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੰਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਜੀਵਨ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਪਰਲੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਚੌਵੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਧਿਆਨ-ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਚੌਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ, ਬੱਸ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।

ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਦਿਗੰਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਵੱਖ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਵੀਰ ਨੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਸਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਕਸਾਰ ਹੈ: ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਵੀ ਆਤਮਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।