જૈન ધર્મના ચોવીસ તીર્થંકરો

જૈન પરંપરામાં, તીર્થંકર એ એક આધ્યાત્મિક ગુરુ છે જેણે જન્મ અને મૃત્યુના સાગર, એટલે કે સંસાર નામના જન્મ-મરણના અનંત ચક્રને પાર કર્યું છે, અને મુક્તિના સામા કિનારે પહોંચ્યા પછી, અન્ય લોકો પણ પાર ઉતરી શકે તે માટે એક તીર્થ, એક ઘાટ, બાંધે છે. આ શબ્દનો જ અર્થ “તીર્થ-નિર્માતા” અથવા “સેતુ-નિર્માતા” છે. તીર્થંકરો સામાન્ય અર્થમાં દેવતાઓ નથી; તેઓ એવા મનુષ્યો છે જેમણે અનેક જન્મોમાં અપાર પ્રયત્ન દ્વારા પોતાના આત્માને સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ કર્યો છે અને પૂર્ણ જ્ઞાન, દર્શન અને આચરણ પ્રાપ્ત કર્યાં છે. વિશ્વનું સર્જન કરવું કે તેના પર શાસન કરવું એ તેમની ભૂમિકા નથી; પરંતુ સંસારના ચક્રમાં હજી સંઘર્ષ કરી રહેલા લોકોને સમ્યક શ્રદ્ધા, સમ્યક જ્ઞાન અને સમ્યક આચરણનો માર્ગ બતાવવો એ તેમની ભૂમિકા છે. મોટાભાગના વર્ણનોમાં, કાળચક્રના દરેક અર્ધ-ચક્રમાં એક તીર્થંકર ઉપદેશોને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે પ્રગટ થાય છે, કારણ કે સત્યનો વાસ્તવિક સ્વભાવ શાશ્વત છે, પરંતુ યુગો વીતવા સાથે તે વિસરાઈ જાય છે.

કલ્પસૂત્ર, જે સર્વ ચોવીસનું વ્યવસ્થિત વર્ણન આપતો સૌથી પ્રાચીન જૈન ગ્રંથ છે, તે પોતાના સૌથી વિસ્તૃત અધ્યાયો ઋષભનાથ, નેમિનાથ, પાર્શ્વનાથ અને મહાવીરને સમર્પિત કરે છે, જ્યારે તે જ વંશાવળીના બાકીના વીસ તીર્થંકરોના નામ પણ આપે છે.

ચોવીસ તીર્થંકરોની વંશાવળી સામાન્ય માનવ ઇતિહાસથી ઘણી આગળ, સમયના વિશાળ વિસ્તારમાં ફેલાયેલી છે. પ્રથમ ઋષભનાથ હતા, જેમને આદિનાથ પણ કહેવામાં આવે છે, જેનો અર્થ “પ્રથમ સ્વામી” થાય છે. પરંપરા અનુસાર, તેઓ એક દૂરના યુગમાં જીવ્યા જ્યારે માનવ સમાજ હજી અત્યંત સરળ હતો. તેમને લોકોને ખેતી, વેપાર, લેખન, તથા સંસ્કૃતિની મૂળભૂત કળાઓ શીખવવાનો શ્રેય આપવામાં આવે છે, ત્યારબાદ તેઓ તપસ્વી બનવા માટે સંસારનો ત્યાગ કરી ગયા. મુક્તિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી, તેમણે જૈન સમુદાયની સ્થાપના કરી; તેમની કથા મહાકાવ્ય આદિપુરાણ સહિત અનેક ગ્રંથોમાં કહેવામાં આવી છે. સર્વ ચોવીસના નામ કલ્પસૂત્રમાં અને વ્યાપક રીતે આગમ ગ્રંથોમાં સચવાયેલાં છે, અને મોટાભાગની આવૃત્તિઓમાં આ યાદી સ્થિર અને બંને મુખ્ય સંપ્રદાયોમાં અપરિવર્તિત છે.

પછીના તીર્થંકરોમાંથી, પરંપરામાં બે વિશેષ રીતે ઊભરી આવે છે. બાવીસમા નેમિનાથને મહાભારત મહાકાવ્યમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના પિતરાઈ ભાઈ હોવાનું કહેવાય છે, અને અંતિમ ક્ષણે સંન્યાસી બનવા માટે પોતાના લગ્નનો ત્યાગ કરવાની તેમની કથા વ્યાપકપણે કહેવામાં આવે છે. ત્રેવીસમા પાર્શ્વનાથ ઐતિહાસિક રીતે વધુ આધારિત છે; તેઓ મહાવીરથી આશરે 250 વર્ષ પહેલાં થયા હતા, અને તેમના ઉપદેશોમાં ચાર મહાવ્રતો, એટલે કે અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય અને અપરિગ્રહ, તેમજ સર્વ જીવો પ્રત્યે કરુણા પર પ્રબળ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. તેમને ઘણીવાર માથા ઉપર સર્પોના ફણાના છત્ર સાથે ચિત્રિત કરવામાં આવે છે; તેમના અનુયાયીઓએ એક સમુદાય રચ્યો, જેમાં પાછળથી મહાવીર જોડાયા અને તેને સુધાર્યો.

ચોવીસમા અને અંતિમ તીર્થંકર મહાવીર છે, જેમના નામનો અર્થ “મહાન વીર” થાય છે. આજના ભારતના બિહાર પ્રદેશમાં એક રાજવી પરિવારમાં, બુદ્ધના સમયમાં જ, આશરે ઈ.સ. પૂર્વેની છઠ્ઠી સદીમાં, તેઓ રાજકુમાર વર્ધમાન તરીકે જન્મ્યા. ત્રીસ વર્ષની વયે તેમણે પોતાની સંપત્તિ અને કુટુંબનો ત્યાગ કરીને ભ્રમણશીલ સંન્યાસી બન્યા; સાડા બાર વર્ષની તીવ્ર સાધના અને ઉપવાસ પછી, તેમણે કેવળજ્ઞાન, એટલે કે પૂર્ણ જ્ઞાન, પ્રાપ્ત કર્યું અને તીર્થંકર બન્યા. આ ઘટનાને કલ્પસૂત્રનું જિન ચરિત્ર, અધ્યાય 1થી 5, ઋજુપાલિકા નદીના કાંઠે જૃંભિકગ્રામ નજીક મૂકે છે. ત્યારપછીનાં ત્રીસ વર્ષો સુધી તેમણે ઉત્તર ભારતમાં યાત્રા કરી, અત્યંત અહિંસા, સત્ય અને સર્વ સંપત્તિથી વૈરાગ્યનો માર્ગ શીખવ્યો; વસ્ત્રોનો પણ તેમણે પ્રસિદ્ધ રીતે ત્યાગ કર્યો.

તેમના સાધુઓ, સાધ્વીઓ અને ગૃહસ્થ અનુયાયીઓનો સમુદાય વિશાળ બન્યો; તેમના નિર્વાણ પછી, તેમના ઉપદેશો જૈન શાસ્ત્રોમાં વ્યવસ્થિત કરવામાં આવ્યા. મોટાભાગની પરંપરાઓમાં, મહાવીરને જૈન ધર્મના સ્થાપક તરીકે નહીં, પરંતુ તે શાશ્વત સત્યને પુનર્જીવિત અને સ્પષ્ટ કરનાર, પૂર્વવર્તી તીર્થંકરોએ શીખવેલા સત્યને ફરી જગાવનાર, લાંબી ગુરુપરંપરાના સૌથી તાજેતરના ગુરુ તરીકે જોવામાં આવે છે.

સમગ્ર વંશાવળીમાં, તીર્થંકરો એક સમાન પ્રતિમાન વહેંચે છે. દરેક રાજવી અથવા કુલીન પરિવારમાં જન્મે છે, સાંસારિક સફળતાનું જીવન જીવે છે, પછી મુક્તિની શોધમાં સર્વસ્વનો ત્યાગ કરે છે. દરેક વર્ષો સુધી કઠોર તપશ્ચર્યા કરે છે, પૂર્ણ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, અને પછી બાકીનું જીવન અન્યોને ઉપદેશ આપવામાં વિતાવે છે. દરેક એક વિશિષ્ટ ચિહ્ન સાથે સંકળાયેલા છે, જે ઉપરના કોષ્ટકમાં દર્શાવેલ છે, અને મંદિરો તથા કલામાં ભક્તોને તેમની ઓળખ કરવામાં મદદ કરવા માટે વપરાય છે. મોટાભાગના વર્ણનોમાં, ચોવીસેય એક સરખી ધ્યાનમુદ્રાઓમાં ચિત્રિત કરવામાં આવે છે, કારણ કે તેમના ભૌતિક સ્વરૂપો કરતાં તેમણે પ્રાપ્ત કરેલી અવસ્થા વધુ મહત્વની છે. પરંપરા માને છે કે ચોવીસેયના ઉપદેશો મૂળભૂત રીતે એકસમાન છે, માત્ર તેમના સમયના લોકો માટે જે રીતે વ્યક્ત કરવામાં આવ્યા તેમાં ભિન્નતા છે.

કથાઓની આવૃત્તિઓ પ્રદેશ અને સંપ્રદાય પ્રમાણે બદલાય છે; દાખલા તરીકે, દિગંબર અને શ્વેતાંબર પરંપરાઓ એ વિગતે ભિન્ન છે કે મહાવીરે વસ્ત્રો પહેર્યાં હતાં કે નહીં. છતાં કેન્દ્રીય સંદેશ સુસંગત છે: અહિંસા, સત્ય અને વૈરાગ્ય દ્વારા, કોઈ પણ આત્મા જન્મ-મૃત્યુના સાગરને પાર કરી શકે છે અને તીર્થંકરોએ કર્યું તેમ મુક્તિ સુધી પહોંચી શકે છે.