जैनधर्मस्य चतुर्विंशतितीर्थंकराः

जैनपरम्परायां तीर्थंकरः स आध्यात्मिकगुरुः भवति यः जन्ममृत्युसमुद्रं—संसाराख्यं पुनर्जन्मस्य अनन्तचक्रं—तीर्त्वा मुक्तेः तीरं प्राप्य अन्ये अपि ततः तरेयुः इति कृते तीरं (तीर्थम्) निर्माति। अस्य शब्दस्य अर्थः 'तीर्थकर्ता' अथवा 'सेतुनिर्माता' इति भवति। तीर्थंकराः सामान्यतया देवाः न भवन्ति; ते मानवाः एव सन्ति ये बहुषु जन्मसु महता प्रयत्नेन स्वकीयं आत्मानं पूर्णतया पवित्रीकृतवन्तः पूर्णज्ञान-दर्शन-चारित्र्याणि च प्राप्ताः सन्ति। तेषां कार्यं जगतः सृष्टिः शासनं वा न, अपितु चक्र संकटापन्नजनानां कृते सम्यग्दर्शन-सम्यग्ज्ञान-सम्यक्चारित्राणां मार्गप्रदर्शनमेव अस्ति। प्रायः सर्वासु कथासु प्रत्येककालचक्रार्धे एकः तीर्थंकरः उपदेशानां पुनरुस्थापनाय प्रादुर्भवति, यतः सत्यस्य सनातनं स्वरूपं युगातीते काले विस्मर्यते।

चतुर्विंशतितीर्थंकराणां वंशः सामान्यमानवेतिहासम् अतीत्य विशालं कालं व्यापप्नोति। प्रथमो तीर्थंकरः ऋषभानाथः आसीत्, यः आदिनाथः इति अपि उच्यते, यस्य अर्थः 'प्रथमः प्रभुः' इति। परम्परायाः अनुसारम् सः तस्मिन् दूरे काले न्यवसत् यदा मानवसमाजः अतीव सरलः आसीत्। सः संन्यासी भवितुं जगत् त्यजने प्राक् जनेभ्यः कृष्याः, वाणिज्यस्य, लिपेश्च सभ्यतायाः मूलकलाः पाठितवान् इति मन्यते। मुक्तिं प्राप्य तेन जैनसमुदायः स्थापितः, तस्य कथा 'आदिपुराणम्' इति महाकाव्यसहितबहुषु ग्रन्थेषु वर्णिता अस्ति। द्वितीयः तीर्थंकरः अजितानाथः आसीत्, परम्परा क्रमेण अन्यान् अपि निर्दिशति, येषां प्रत्येकानां नाम, चिह्नं, जीवनगाथा च अस्ति, यद्यपि प्रारभिकानां विवरणं विरलम् प्रायः पौराणिकञ्च अस्ति। नामानि आगमग्रन्थेषु सुरक्षितानि सन्ति, प्रायः सर्वासु प्रतिषु च क्रमः निश्चितः अस्ति: ऋषभानाथः, अजितानाथः, संभवानाथः, अभिनन्दननाथः, सुमतिनाथः, पद्मप्रभः, सुपार्श्वनाथः, चन्द्रप्रभः, सुविधिनाथः (पुष्पदंतश्च), शीतलनाथः, श्रेयांसनाथः, वासुपूज्यः, विमलानाथः, अनन्तानाथः, धर्मनाथः, शान्तिनाथः, कुन्थुनाथः, अरनाथः, मल्लिनाथः, मुनिसुव्रतः, नमिनाथः, नेमिनाथः, पार्श्वनाथः, अन्ते च महावीरः।

परवर्तिषु तीर्थंकरेषु द्वौ जनावौ परम्परायां विशिष्टौ स्तः। द्वाविंशतितमः नेमिनाथः महाभारतमहाकाव्ये भगवान्कृष्णस्य चुलतभ्राता आसीत् इति उच्यते, तस्य विवाहक्षणे एव संन्यासाश्रणस्य कथा व्याप्तरूपेण कथ्यते। त्रविंशतितमः पार्श्वनाथः ऐतिहासिकदृष्ट्या अधिकप्रमाणयुक्तः अस्ति; सः महावीरात् लगभग २५० वर्षपूर्वं न्यवसत्, तस्य उपदेशेषु अहिंसा, सत्यं, अस्तेयं, अपरिग्रहः इति चत्वारि महाव्रतानि, सर्वेषु जीवेषु करुणा च प्रमुखतया प्रतिपादिताः आसन्। सः प्रायः मस्तकोपरि सर्पफणासहितरूपेण चित्रितः भवति, तस्य अनुयायिनां समुदायः यं महावीरः अनन्तरं मिलित्वा सुसंस्कृतवान्।

चतुर्विंशतितमः अन्तिमश्च तीर्थंकरः महावीरः अस्ति, यस्य नाम्नः अर्थः 'महान् वीरः' इति। सः ख्रिस्तोः प्राक् षष्ठशतके बुद्धस्य समकालिकाने आधुनिके बिहारराज्ये राजकुले वर्धमानराजकुमाररूपेण जातः। त्रिंशत्तमवर्षवयांसि सः धनं परिवारञ्च त्यक्त्वा विचरणशीलं संन्यासिप्रव्रज्यां गतः, द्वादशाधिकार्धवर्षपर्यन्तं तीव्रध्यानतपसा च सः केवलज्ञानं प्राप्य तीर्थंकरः जातः। त्रिंशत्तमवर्षपर्यन्तं सः उत्तरभारतं पर्यटितवान्, प्रकृष्टअहिंसायाः, सत्यस्य, वस्त्रसहितसर्वपरिग्रहत्यागस्य च मार्गम् उपदिष्टवान् (सः प्रसिद्धतया वस्त्राणि अपि त्यक्तवान्)। तस्य साधूनाम्, साध्वीनाम्, गृहस्थश्रद्धालानां च समुदायः विशालः जातः, तस्य निर्वाणानंतरं च तस्य उपदेशाः जैनग्रन्थेषु संगृहीताः। प्रायः परम्परासु महावीरः जैनधर्मस्य संस्थापकत्वेन न परिगण्यते, अपितु पूर्ववर्तीतीर्थंकराणां सनातनसत्यं पुनरुज्जीवयतां स्पष्टयतां च दीर्घगुरुपरम्परायाः अन्तिमः पुरुषः इति मन्यते।

समग्रवंशे तीर्थंकराणां एकः सामान्यः क्रमः वर्तते। प्रत्येकः राजकुले कुलकुले वा जन्म प्राप्नोति, सांसारिकसफलतायुक्तं जीवनं यापयति, ततः मुक्तिप्राप्तये सर्वं त्यजति। प्रत्येकः दीर्घाणि कठोरतपांसि आचरति, पूर्णज्ञानं प्राप्नोति, ततः अवशिष्टं जीवनं परेषां बोधने यापयति। प्रत्येकस्य एकं विशिष्टं चिह्नम् अस्ति—ऋषभानाथस्य वृषभः, महावीरस्य सिंहः, इत्यादि—यत् मन्दिरेषु कलासु च तेषां परिचयाय उपयुज्यते। प्रायः सर्वासु कथासु ते सर्वाः समानायां ध्यानमुद्रायां चित्रिताः भवन्ति, यतः तेषां भौतिकशरीराणि तावत् महत्त्वपूर्णाणि न संति यावत् ते प्राप्नुवन्ती स्थितिः। परम्परा धारयति यत् चतुर्विंशतीनाम् अपि उपदेशाः मूलतः एका एव सन्ति, केवलं तत्तत्कालिकजनानाम् कृते अभिव्यक्तिरीत्या एव भिद्यन्ते। कथानां भेदाः क्षेत्रैः सम्प्रदायैः च भिद्यन्ते—यथा दिगम्बर-श्वेतम्बरपरम्परे महावीरैः वस्त्राणि धारितानि वा इति विषये भेदाः सन्ति—किन्तु मूलसन्देशः एकरूपः एव अस्ति: अहिंसया, सत्येन, अपरिग्रहेण च, तीर्थंकरवत् कोऽपि आत्मा पुनर्जन्मसागरं तीर्त्वा मुक्तिं प्राप्नुं शक्नोति।