दिगम्बरश्च श्वेतम्बरश्च

जैनधर्मः जगतः प्राचीनतमेषु धर्मेषु अन्यतमः अस्ति, यस्य उद्भवः भारतदेशे सहस्रशः पूर्बवर्तिवर्षेषु अभवत्। अयं शिक्षयति यत् मुक्तेः मार्गः अहिंसा, सत्यं, सांसारिकभोगेषु विरक्तिश्च अस्ति। कालान्तरे जैनसमुदायः दिगम्बराः श्वेतम्बराः च इति द्वयोः प्रमुखयोः सम्प्रदययोः विभक्तः अभवत्। अयं भेदः मूलसिद्धान्तानां विषये विवादात् नास्ति—उभौ सम्प्रदायौ आत्मानं, कर्म, मुक्तेः लक्ष्यञ्च अधिकृत्य समानधर्मौ धारयतः—अपि तु तानि तथ्यानि दैनिकजीवने कथम् आचरेयुः व्याख्यायेरंश्च इति विषये अस्ति। अस्य विभाजनस्य ऐतिहासिकम् उद्भवः पूर्णतया स्पष्टः नास्ति, तस्य कथायाः रूपाणि क्षेत्रानुसारं भिद्यन्ते। बहुषु वर्णनेषु, मगाधप्रदेशे (वर्तमानकाले बिहारराज्ये) दुर्भिक्षस्य समये ख्रीष्टाब्दात् पूर्वं तृतीयशताब्द्यां सम्प्रदायस्य विभाजनम् आरब्धम्। परम्परायाः अनुसारं, भद्रबाहुसंज्ञकः एकः नेता मुनीनां समूहं दुर्भिक्षतः रक्षितुं दक्षिणदिशम् नीतवान्, यदा तु स्थूलभद्रसंज्ञकः अन्यः नेता लघुटुकड्या सह तत्रैव स्थितवान्। यदा मुनयः प्रत्यागताः, तदा ते दृष्टवन्तः यत् समुदायः भिन्नान् आचारान् ग्रन्थानां व्याख्याश्च विकसितवान् आसीत्। आगामीषु शताब्दिषु एते भेदाः अधिकाः नियताः अभवन्, येन अधुना दृश्यमानौ द्वौ भिन्नौ सम्प्रदायौ उत्पन्ने। द्वयोः सम्प्रदययोः मध्ये सर्वाधिकं दृश्यमानः भेदः वस्त्रधारणस्य आचारः अस्ति। दिगम्बरमुनयः, येषां नाम 'आकाशवस्त्राः' इत्यर्थं भवति, सर्वाणि वस्तूंनि वस्त्रम् अपि विहाय त्यजन्ति, भौतिकसंसारे पूर्णविरक्तेः प्रतीकरूपेण नग्नाः विचरन्ति। श्वेतम्बरमुनयः, येषां नाम 'श्वेतवस्त्राः' इत्यर्थं भवति, सरलानि श्वेतवस्त्राणि धारयन्ति। अयं भेदः केवलं वस्त्रधारणे न सीमितः—अयं गभीरतरं दार्शनिकम् असहमतिं प्रदर्शयति। दिगम्बरानां मते यः मुनिः एकमपि वस्त्रं धारयति सः संसारं पूर्णतया न त्यक्तवान्, यदा तु श्वेतम्बराः तर्कयन्ति यत् वस्त्रत्यागस्य भौतिककर्मणः अपि तस्य पृष्ठे विद्यमानः सङ्कल्पः अधिकं महत्त्वपूर्णः भवति। मुक्तेः मार्गे नारीणां भूमिका विषये अन्यः महत्त्वपूर्णः भेदः अस्ति। दिगम्बराः मन्यन्ते यत् नार्यः स्वस्य वर्तमानजीवने मुक्तिं प्राप्तुं न शक्नुवन्ति यतः ताः पूर्णनग्नतां पालितुम् अशक्ताः सन्ति, यत् मुनेः कृते अनिवार्यं मन्यते। तद्विपरीतं, मुक्तेः प्राप्तये नार्याः भविष्यज्जन्मनि पुरुषरूपेण जन्म प्राप्तव्यम्। श्वेतम्बराः तु मन्यन्ते यत् नार्यः प्रत्यक्षतया मुक्तिं प्राप्तुं शक्नुवन्ति, ते मल्लनाथस्य उदाहरणं प्रददति, यः तासां परम्परायां नारी रूपेण तीर्थङ्करः (मुक्तेः मार्गप्रदर्शकः आध्यात्मिकगुरुः) आसीत् इति मन्यते। अयं भेदः साध्वीनां स्थितिम् अधिकृत्य नारीणां कृते आध्यात्मिकलक्ष्याणां सुलभतां च अधिकृत्य भिन्नान् आचारान् जनितवान्। द्वौ सम्प्रदायौ ग्रन्थानां विषये अपि भिन्नौ स्तः। श्वेतम्बराः पञ्चचत्वारिंशद्ग्रन्थानां सङ्ग्रहं स्वीकुर्वन्ति, येषां विषये ते विश्वसन्ति यत् ते अन्तिमस्य तीर्थङ्करस्य महावीरस्य उपदेशात् सङ्गृहीताः। दिगम्बराः तु तर्कयन्ति यत् एते ग्रन्थाः कालान्तरे नष्टाः दूषिताश्च अभवन्, ते च अन्यं ग्रन्थसमूहम् आश्री्रयन्ति, मुख्यतया कुन्दकुन्द-सामन्तभद्रप्रभृतीनां परवर्तिविदुषां कृतयः। ग्रन्थप्रामाण्यस्य अयं भेदः तौ स्वकीये आध्यात्मिकदार्शनिकपरम्परे रूपितवान्। एतेषां भेदानाम् अपि सति, द्वौ सम्प्रदायौ परस्परं शत्रुभावं न धारयतः। तौ समानमूल्यानि—अहिंसा, सत्यं, सर्वेषु जीवेषु करुणा च—अनुसरतः, प्रायः समानमन्दिरेषु पूजयन्ति समानोत्सवेषु च भागं गृह्णतः। द्वयोः सम्प्रदययोः गृहस्थाः समानतीर्थक्षेत्राणि गन्तुं शक्नुवन्ति, विभाजनं च पूर्णतया पृथक्करणम् अपि तु मुख्यतया मुनिचर्यायाः दार्शनिकव्याख्यायाश्च विषयः अस्ति। आधुनिककाले, द्वौ सम्प्रदायौ जैनमूल्यानां प्रचाराय धर्मस्य परम्परायाः रक्षायै च सहकार्यं कृतवन्तौ स्तः। सङ्क्षेपेण, दिगम्बर-श्वेतम्बर-सम्प्रदायौ एकस्याः एव प्राचीनपरम्परायाः द्वौ मान्यौ व्याख्यानौ प्रदत्तः। आचारे सिद्धान्ते च तौ भेदी ऐतिहासिकपरिस्थितिभ्यः दार्शनिकतर्केभ्यः चोत्पन्नौ स्तः, किन्तु तौ मुक्तेः मार्गाय संयुक्तबद्धाभ्याम् एकाबद्धौ स्तः। जैनधर्मस्य कृते नूतनस्य कस्यचित् कृते, एतौ द्वौ सम्प्रदायौ धर्मस्य समृद्धविविधतां आधुनिकजोगे तस्य स्थायि महत्त्वं च अवगन्तुं झरोकारूपेण कार्यं कुरुतः।