दिगंबर आणि श्वेतांबर

जैन धर्म शिकवतो की मुक्तीचा मार्ग अहिंसा, सत्य आणि सांसारिक वस्तूंपासून अनासक्ती यांतून जातो; ही तत्त्वे त्याच्या दोन प्रमुख परंपरा, दिगंबर आणि श्वेतांबर, कोणत्याही वादाशिवाय सामायिक करतात. त्यांची फाळणी या मूलभूत शिकवणींवरील संघर्ष नाही, तर त्यांचे आचरण कसे करावे आणि त्यांचा अर्थ लावण्यासाठी कोणते ग्रंथ अधिकार धारण करतात, यावरील मतभेद आहे.

दोन्ही परंपरा हे विभाजन सुमारे इसवी सनपूर्व तिसऱ्या शतकात मगधाला बसलेल्या भीषण दुष्काळानंतरच्या घटनांपासून शोधतात. सर्वात पूर्ण वृत्तांत श्रुतकेवली भद्रबाहूंभोवतीच्या चरित्रात्मक परंपरेत टिकून आहे, जो पुढे भद्रबाहुचरित्रासारख्या ग्रंथांत संकलित झाला. परंपरा मानते की दुष्काळापासून बचावासाठी भद्रबाहूंनी भिक्षूंचा एक गट घेऊन आजच्या कर्नाटकाच्या दिशेने दक्षिणेकडे प्रयाण केले, तर स्थूलभद्र मगधात जे मागे राहिले त्यांच्यासोबत राहिले. नंतर जेव्हा दोन्ही गट पुन्हा एकत्र आले, तेव्हा दक्षिणेकडे गेलेल्या भिक्षूंनी आणि मागे राहिलेल्यांनी भिन्न आचारपद्धती आणि शास्त्रांविषयी भिन्न स्मृती विकसित केल्या होत्या; हे फरक पुढील शतकांत कठोर होत जाऊन आज ओळखल्या जाणाऱ्या दोन वेगळ्या परंपरांत परिणत झाले. हा एकच दुष्काळ विभाजनाचे पूर्ण स्पष्टीकरण देतो की स्मृतीच्या स्वतंत्र धागे एकत्र गुंफतो, यावर आधुनिक विद्वत्तेने अजून निश्चित निर्णय दिलेला नाही; तरीही कथेचा व्यापक आकार असा आहे, जो दोन्ही परंपरा आजही स्वतःचे प्रस्थान-बिंदू म्हणून मान्य करतात.

स्थलांतराच्या दोन्ही बाजूंच्या आचार्यांची वंशावळ कल्पसूत्राच्या स्थविरावलीत, अध्याय 8 मध्ये जतन आहे; हीच गुरू-सूची भद्रबाहूंच्या स्वतःच्या जीवनवृत्तातही उद्धृत केली जाते. त्यानंतर काय घडले याचे अर्थ वेगळे लावले जात असले, तरी दोन्ही परंपरा ही सूची आजही एक सामायिक ऐतिहासिक आधार मानतात.

दोन परंपरांमधील सर्वात दृश्य फरक त्यांच्या भिक्षूंच्या वस्त्रसंबंधी आचारात आहे. दिगंबर भिक्षू, “आकाश-वस्त्रधारी”, वस्त्रांसह सर्व वस्तूंचा त्याग करतात आणि भौतिक जगापासून अनासक्तीचा सर्वोच्च आविष्कार म्हणून पूर्णतः नग्न राहतात. श्वेतांबर भिक्षू, “श्वेत-वस्त्रधारी”, त्याऐवजी साधी पांढरी वस्त्रे परिधान करतात. हा मतभेद केवळ पोशाखापुरता मर्यादित नाही: दिगंबर मानतात की जो भिक्षू एखादे वस्त्र-खंडही राखतो त्याने संसाराचा पूर्ण त्याग केलेला नाही; तर श्वेतांबर म्हणतात की त्यागाची प्रामाणिकता ही वस्त्रासह कोणत्याही वस्तूच्या शाब्दिक अनुपस्थितीपेक्षा अधिक महत्त्वाची आहे.

स्त्रिया आणि मुक्ती यांविषयी दुसरा मोठा मतभेद आहे. दिगंबर मानतात की स्त्री आपल्या वर्तमान जन्मात मुक्ती प्राप्त करू शकत नाही, कारण ती ज्या पूर्ण नग्नतेला मुनीमार्गासाठी आवश्यक मानतात, ते ती पाळू शकत नाही; म्हणून मुक्ती शक्य होण्यापूर्वी तिला पुढील जन्मात पुरुष म्हणून जन्म घ्यावा लागेल. श्वेतांबर ही भूमिका पूर्णपणे नाकारतात, आणि एकोणिसावे तीर्थंकर मल्लिनाथ यांकडे निर्देश करतात — त्यांची स्वतःची परंपरा त्यांना स्त्री मानते — हा थेट पुरावा म्हणून की स्त्री पुरुष म्हणून पुनर्जन्म घेण्याची आवश्यकता न पडता उच्चतम आध्यात्मिक सिद्धी प्राप्त करू शकते. दिगंबर परंपरा, याउलट, मानते की मल्लिनाथ पुरुष होते; त्यामुळे दोन परंपरा केवळ सिद्धांतातच नव्हे, तर प्रत्येकाने आपल्या बाजूच्या समर्थनार्थ उद्धृत केलेल्या चरित्रविषयक तपशीलांतही असहमत आहेत.

कोणते ग्रंथ शास्त्रीय अधिकार धारण करतात यावरही परंपरा तीव्रपणे भिन्न आहेत. श्वेतांबर पंचेचाळीस ग्रंथांचा एक शास्त्रसंग्रह स्वीकारतात, ज्यात उपलब्ध अकरा अंग, बारा उपांग, दहा प्रकीर्णक, सहा छेदसूत्रे, दोन चूलिका-सूत्रे आणि चार मूलसूत्रे समाविष्ट आहेत; हे ग्रंथ महावीरांची स्वतःची शिकवण अखंड संक्रमणात जतन करतात असे ते मानतात. दिगंबर या शास्त्रसंग्रहाची प्रामाणिकता पूर्णपणे नाकारतात, आणि मानतात की मूळ आगम त्याच दुष्काळात आणि स्थलांतरात नष्ट झाले, ज्याने परंपरांना वेगळे केले. त्याऐवजी ते परवर्ती ग्रंथांना, विशेषतः षट्खंडागमाला, तसेच कुंदकुंद आणि समंतभद्रांसह परवर्ती आचार्यांच्या लेखनाला, आपला शास्त्रीय पाया मानतात. ही केवळ ग्रंथसूचीविषयक किरकोळ असहमती नाही: याचा अर्थ असा की दोन्ही परंपरा आपले धर्मशास्त्र जवळजवळ पूर्णपणे भिन्न पाठ्य-आधारांवर उभारतात, तरीही ते एकच अंतर्निहित गुरू आणि एकच अंतर्निहित ध्येय मान्य करतात.

दिगंबर षट्खंडागमाला आपला प्रथम श्रुत-स्कंध म्हणतात, म्हणजे प्रथम आगम; आणि आचार्य कुंदकुंदांच्या पंचपरमागमाला आपला द्वितीय श्रुत-स्कंध म्हणतात, म्हणजे द्वितीय आगम. हे जाणीवपूर्वक केलेले नामकरण या परवर्ती ग्रंथांना त्याच मूलभूत भूमिकेत स्थापित करते जी लुप्त आगमांची कधी होती, त्यांचा कोणता निकृष्ट पर्याय म्हणून नव्हे.

या वास्तविक आणि दीर्घकालीन मतभेदांनंतरही दोन्ही परंपरा एकमेकांशी वैरभावाने वागत नाहीत. त्या अहिंसा, सत्यनिष्ठा आणि सर्व सजीवांप्रती करुणा या समान मूलभूत बांधिलकीचे पालन करतात; आणि दोन्ही परंपरांचे गृहस्थ अनुयायी अनेकदा एकाच मंदिरांत पूजा करतात, एकाच तीर्थक्षेत्रांना भेट देतात, आणि एकाच उत्सवांत एकत्र सहभागी होतात. हे विभाजन व्यवहारात आचार्य-व्याख्या आणि शास्त्रीय अधिकाराचा फरक म्हणून कार्य करते, संपूर्ण फारकतीच्या स्वरूपात नव्हे; आणि आधुनिक काळात दिगंबर व श्वेतांबर संस्थांनी जैन वारशाच्या संवर्धनासाठी आणि त्याच्या मूल्यांचा व्यापक जगात प्रसार करण्यासाठी प्रायः एकत्र काम केले आहे. प्रत्येक शाखेत उप-परंपरा आहेत — जसे श्वेतांबरांमधील मूर्तिपूजक, तसेच मूर्तिपूजाविरोधी स्थानकवासी आणि तेरापंथी चळवळी; आणि दिगंबरांमधील बीसपंथी व तेरापंथी सुधारणा-चळवळी — जे दाखवते की कोणतीही बाजू स्वतः एकच, अपरिवर्तनीय गट नाही. हाही एक संकेत आहे की दिगंबर-श्वेतांबर विभाजन दोन पूर्णपणे बंद छावण्यांऐवजी आचरणाच्या एका व्यापक पटाचे वर्णन करते.

दिगंबर आणि श्वेतांबर परंपरा दोन स्वतंत्र धर्म म्हणून दुरावत गेलेल्या नव्हेत, तर एकाच प्राचीन शिकवणीच्या दोन दीर्घकालीन व्याख्यांचे प्रतिनिधित्व करतात. आचरण आणि पाठ्य-अधिकारातील त्यांचे मतभेद विशिष्ट ऐतिहासिक परिस्थितींत आणि दोन्ही बाजूंच्या शतकानुशतकांच्या काळजीपूर्वक तात्त्विक चिंतनात रुजलेले आहेत; मुक्ती म्हणजे नेमके काय, किंवा अहिंसा त्याकडे नेणाऱ्या मार्गाच्या केंद्रस्थानी का आहे, यावरील वादात ते रुजलेले नाहीत. जैन धर्मात नवीन असलेल्या व्यक्तीसाठी, दोन्ही परंपरा शेजारी शेजारी समजून घेतल्यास परंपरेच्या खऱ्या अंतर्गत विविधतेचे स्पष्ट चित्र मिळते, जे केवळ एक वृत्तांत देऊ शकत नाही.