पंच महाव्रते

सामान्य जीवनाचा त्याग करणारे जैन साधू आणि साध्वी पाच महाव्रतांसाठी स्वतःला समर्पित करतात. या व्रतांची औपचारिक मांडणी तत्त्वार्थ सूत्राच्या सातव्या अध्यायात केली आहे. तत्त्वज्ञ-साधू उमास्वाती यांनी केलेला जैन सिद्धांतांचा हा पद्धतशीर सारांश आहे. ही बाहेरून लादलेली साधी नियमावली नाही, तर कोणताही अपवाद किंवा अट न ठेवता आयुष्यभर स्वीकारलेली संपूर्ण बांधिलकी आहे. तत्त्वार्थ सूत्र प्रत्येक व्रताला विशिष्ट भावनांद्वारे दृढ करते. या चिंतनात्मक साधना आहेत, ज्यामुळे व्रत केवळ सवय बनून कठोर न होता विचारांत आणि कृतीत जिवंत राहते.

पहिले आणि मूलभूत व्रत अहिंसा आहे. ते सर्व सजीवांप्रती पूर्ण हिंसेचा त्याग आहे, केवळ शारीरिक कृतीत नव्हे तर वाणीत आणि विचारांतही. जैन साधू अहिंसेचे इतक्या तीव्रतेने पालन करतात की ती त्यांच्या दैनंदिन जीवनाच्या प्रत्येक स्तरावर आकार घेते. कीटक चिरडले जाऊ नयेत म्हणून ते प्रत्येक पावलापूर्वी मऊ झाडूने पुढची वाट झाडतात. त्यातील सूक्ष्म जीवांच्या रक्षणासाठी ते पिण्याचे पाणी गाळतात. न दिसणाऱ्या जीवांवर पाय पडण्याचा धोका वाढतो म्हणून ते अंधार पडल्यानंतरचा प्रवास टाळतात. हे व्रत मूळ मानले जाते, ज्यातून उरलेली चार व्रते वाढतात. खोटे बोलणे, चोरी, लैंगिक संबंध आणि ताबा-भावना हे सर्व कोणत्या ना कोणत्या रूपात इतर जीवांना हानी पोहोचवतात, असे जैन शिकवण सांगते. त्यामुळे प्रत्येक व्रत शेवटी ज्या तत्त्वाची सेवा करते ते तत्त्व अहिंसाच आहे. तत्त्वार्थ सूत्र हे व्रत पाच भावनांनी दृढ करते. त्या चालताना, बोलताना, जेवताना, कोणतीही वस्तू उचलताना आणि जमिनीवर काही ठेवताना साधकाला सजग ठेवतात. अशा प्रकारे अहिंसा अधूनमधून करायचा प्रयत्न न राहता सतत भान राहते.

दुसरे व्रत सत्य आहे. त्यानुसार साधू किंवा साध्वी केवळ सत्यच बोलतात, आणि ते सत्य कोणतीही हानी करणार नाही तेव्हाच बोलतात. निष्काळजीपणे बोललेले सत्यही खोट्याइतकेच घाव करू शकते, हे जैन शिकवण मान्य करते. म्हणून या व्रताखालील साधूने केवळ एखादे विधान तथ्यतः बरोबर आहे का एवढेच तपासायचे नसते, तर ते बोलणे आणि केव्हा बोलणे हे करुणेची सेवा करते की जखमेकडे नेते, याचाही विचार करायचा असतो. अनावश्यक वेदना देणाऱ्या सत्याला पर्याय म्हणून मौन हा स्वीकारार्ह आणि कधी कधी आवश्यक मार्ग मानला जातो. साधूने हळू आणि विचारपूर्वक बोलावे, अतिशयोक्ती व खुशामत टाळावी, आणि शब्द तांत्रिकदृष्ट्या बरोबर असले तरी निंदा किंवा अफवा पुन्हा सांगणे टाळावे.

तिसरे व्रत अस्तेय आहे. ते दुसऱ्याची मालमत्ता थेट न घेण्यापुरते मर्यादित नाही, तर त्यापलीकडे खूप विस्तारते. या व्रताखालील साधू, कितीही लहान असली तरी, मुक्तपणे आणि जाणीवपूर्वक दिली नसलेली कोणतीही गोष्ट घेत नाही. स्वागत असेल त्यापेक्षा जास्त काळ राहत नाही. स्पष्टपणे दिलेल्यापेक्षा अधिक साधन वापरत नाही. मालकाच्या परवानगीशिवाय बागेतील एक फूलही तोडणे, किंवा जमीनमालकाच्या परवानगीशिवाय त्या जमिनीवर रेंगाळणे, हेही अस्तेयाने वर्ज्य ठरवलेल्या गोष्टींच्या कक्षेत येते. या व्रतावर आधारित साधू-नियम भिक्षा मागण्यालाही नियंत्रित करतात. गृहस्थ मुक्तपणे आणि न मागता देत असलेले अन्नच साधू स्वीकारू शकतो. दबावाखाली किंवा केवळ सामाजिक बंधनातून दिलेले काहीही त्याने नाकारले पाहिजे.

चौथे व्रत ब्रह्मचर्य आहे. ते शरीर, वाणी आणि विचार यांत पूर्ण ब्रह्मचर्य मागते. साधू आणि साध्वी विरुद्ध लिंगाशी केवळ शारीरिक संपर्कच नव्हे, तर इच्छा जागवू शकणाऱ्या परिस्थिती, संभाषणे आणि खासगी विचारही टाळतात. कारण हे व्रत शरीराच्या आचरणाइतकेच मनाच्या स्थिरतेचेही रक्षण करते, असे मानले जाते. पाच व्रतांमध्ये हे सर्वाधिक कठीण मानले जाते, कारण ते विचाराच्या पातळीवरही संयम मागते, जिथे चूक साधकाशिवाय कुणालाही दिसत नाही.

पाचवे व्रत अपरिग्रह आहे. ते त्यागीला अत्यावश्यक गरजांपलीकडे काहीही न बाळगण्याची बांधिलकी देते. श्वेतांबर साधूंकडे काही वस्त्रे असतात. दिगंबर साधू त्याच तत्त्वाचे सर्वोच्च रूप म्हणून नग्नतेचे व्रत स्वीकारतात; त्यांच्याकडे कोणतेही वस्त्र नसते. दोघांकडे पाण्याचे भांडे असते, आणि बसण्यापूर्वी किंवा चालण्यापूर्वी लहान जीव हळूवार बाजूला करण्यासाठी झाडू असतो. अपरिग्रह केवळ वस्तूंपुरता नव्हे, तर आसक्तीपर्यंतही विस्तारतो. कितीही लहान मालमत्तेला किंवा एखाद्या विशिष्ट कल्पनेला किंवा परिणामाला चिकटून राहणे आत्म्याला जन्म-मरणाच्या चक्राशी अधिक घट्ट बांधते, असे जैन शिकवण मानते, आणि त्या चक्रातून सुटण्यासाठीच साधुजीवन असते.

तत्त्वार्थ सूत्र या पाच महाव्रतांना, जी साधू आणि साध्वींना कोणताही अपवाद न करता बंधनकारक असतात, त्यांना अणुव्रतांपासून वेगळे करते. अणुव्रते तीच पाच व्रते असतात, पण संसारात राहून सामान्य व्यवसाय करणारे गृहस्थ जैन ती कमी केलेल्या, अंशतः स्वरूपात स्वीकारतात. अणुव्रत म्हणून अहिंसा पाळणारा गृहस्थ थेट हत्या करत नाही. तरीही अपरिहार्यपणे तो एका व्यापक अर्थव्यवस्थेत सहभागी होऊ शकतो, जिथे काही अपघाती हानी होते. महाव्रत म्हणून तेच व्रत धारण करणारा साधू अतिसूक्ष्म आणि टाळता न येणाऱ्या वाटणाऱ्या हिंसेच्या प्रकारांपर्यंत ते विस्तारतो. या टप्प्याटप्प्यांच्या रचनेमुळे जैन समाजाला एकच नैतिक आदर्श ठेवता येतो, आणि त्याचे संपूर्ण व तडजोडरहित स्वरूपात पालन केवळ जे लौकिक जीवनाचा पूर्ण त्याग करतात तेच करू शकतात, हेही ओळखता येते.

महाव्रते इतका कठोर मापदंड ठेवत असल्यामुळे जैन साधुजीवनात प्रतिक्रमण ही साधनाही असते. ही वेळोवेळी केली जाणारी आत्मचिंतन आणि आत्मनिवेदनाची प्रथा आहे, ज्यात साधू किंवा साध्वी दिवसाच्या किंवा कालावधीच्या आचरणाचा आढावा घेतात, व्रतांविरुद्ध झालेली कोणतीही चूक, ती कितीही लहान असो, कबूल करतात आणि औपचारिकपणे क्षमा मागतात. ही साधना व्रते ही स्थिर साध्य नसून जिवंत शिस्त आहेत, या जैन समजुतीचे प्रतिबिंब आहे. सर्वात काळजीपूर्वक वागणाराही त्यागी लहान चुकांची अपेक्षा ठेवतो. निर्दोष आचरणाचा दावा करण्यापेक्षा, त्या चुकांचा प्रामाणिक स्वीकारच व्रत खऱ्या अर्थाने पाळले जात असल्याची खूण मानली जाते, असे परंपरा मानते.