महावीरांचे जीवन

महावीर, ज्यांच्या नावाचा अर्थ महान वीर असा आहे, जैन धर्मात वर्तमान कालचक्रातील चोविसावे आणि अंतिम तीर्थंकर म्हणून पूज्य आहेत. त्यांचे जीवन कल्पसूत्रातील जिन चरित्र (“जिनांचे चरित्र”, ज्यात तीर्थंकरांच्या चरित्रांना वाहिलेला भाग आहे) या विभागात, अध्याय 1 ते 5 मध्ये नोंदलेले आहे. ते सुमारे इसवी सनपूर्व सहाव्या शतकात, आजच्या बिहार राज्यातील वैशाली जवळील प्राचीन कुंडग्राम नगरीत, राजा सिद्धार्थ आणि राणी त्रिशला यांच्या पोटी राजपुत्र वर्धमान म्हणून जन्मले. कल्पसूत्र त्यांच्या जन्मापूर्वीचा एक असामान्य तपशील नोंदवते: महावीरांचा आत्मा प्रथम देवानंदा नावाच्या ब्राह्मण स्त्रीच्या गर्भात प्रविष्ट झाला. भावी तीर्थंकराचा जन्म ब्राह्मण वंशात नव्हे, तर क्षत्रिय, म्हणजे राजवंशात व्हावा, असे मानून देवेंद्र इंद्राने दिव्य सेनापती हरिनैगमेषी यांना गर्भ त्याऐवजी त्रिशलेच्या गर्भात स्थानांतरित करण्यासाठी पाठवले; आणि तेथे गर्भावस्था पूर्ण काळापर्यंत चालू राहिली. त्यानंतरची जैन कला या स्थानांतरणाकडे वारंवार वळते, ते त्यांच्या संपूर्ण जीवनकथेतील सर्वात लक्षवेधी प्रसंगांपैकी एक म्हणून.

राणी त्रिशलेला गर्भावस्थेत चौदा शुभ स्वप्ने पडली, असे नोंदलेले आहे; नंतर दरबारातील ज्योतिषांनी ती येणाऱ्या महानतेची चिन्हे म्हणून अर्थ लावली. त्यात सिंह, हत्ती, देवी लक्ष्मी, सूर्य, चंद्र, कमळांनी भरलेले सरोवर आणि धूररहित अग्नी यांचा समावेश होता. प्रत्येक स्वप्न बालक ज्या विशिष्ट गुणाला मूर्त रूप देईल त्याचे पूर्वसूचक मानले गेले; आणि एकत्रितपणे त्यांनी राजपरिवाराला खात्री दिली की येणारा राजपुत्र जन्मापूर्वीच असामान्य महानतेसाठी नियत आहे. राजा सिद्धार्थांनी या अर्थनिर्णयाची पुष्टी करण्यासाठी विशेषतः विद्वान व्याख्यात्यांना बोलावले होते, असे स्मरण आहे; त्यांनी ही स्वप्ने केवळ खाजगी शकुन म्हणून न पाहता, दरबाराच्या स्वतःच्या औपचारिक लक्षाला योग्य विषय मानले.

वर्धमान राजवैभवात वाढले, आपल्या दर्जाच्या राजपुत्राकडून अपेक्षित प्रत्येक सुखसोयीने वेढलेले. तरीही लहानपणापासूनच त्यांनी सांसारिक सुखांबद्दल स्पष्ट अलिप्तता दाखवली; दरबारातील इतर मुलांना व्यस्त ठेवणाऱ्या खेळ आणि करमणुकीपेक्षा शांत चिंतनाला त्यांनी प्राधान्य दिले. जैन परंपरा मानते की बालपणातही त्यांनी असामान्य संयम आणि निर्भयता दाखवली, जी त्यांच्या वयस्क जीवनाला आकार देणाऱ्या आध्यात्मिक शिस्तीची पूर्वसूचना होती. परंपरा नोंदवते की त्यांच्या वयाच्या राजपुत्राकडून अपेक्षित शिकार, मेजवान्या आणि दरबारी मनोरंजनात त्यांना कधीच आनंद वाटला नाही; राजजीवनाच्या संपूर्ण यंत्रणेने वेढलेले असतानाही ते एकांताकडे आकर्षित होत.

तिसाव्या वर्षी, आपल्या आई-वडिलांच्या निधनानंतर, वर्धमानांनी आपले राजजीवन पूर्णपणे त्यागले. त्यांनी आपली संपत्ती दान केली आणि भ्रमणशील तपस्व्याचा मार्ग स्वीकारण्यासाठी राजवाडा सोडला. त्यांनी आपले केस कापून न घेता स्वतःच्या हाताने उपटले — केश-लोचन ही प्रथा, जी आजही जैन मुनी पाळतात. त्यांनी मौन आणि अत्यंत साधेपणाचे व्रत स्वीकारले, परंपरेने संन्यासीला बाळगण्याची परवानगी दिलेल्या वस्तूंपलीकडे काहीही न ठेवता; एक वस्त्र, जे त्यांनी अखेर स्वतःच त्यागले, आणि आपण निवडलेल्या अनासक्तीची परिपूर्ण अभिव्यक्ती म्हणून पूर्णतः वस्त्रहीन झाले.

पुढील बारा वर्षे वर्धमानांनी टोकाची तपश्चर्या केली; बहुतांश वेळ कोणत्याही स्थिर निवाऱ्याविना भ्रमण करत, दीर्घकाळ उपवास करत, आणि कठीणाई व शत्रुत्व अखंड समतेने सहन करत. जैन परंपरा सांगते की शत्रुत्वी गावकऱ्यांनी त्यांच्यावर हल्ला केला, विषारी प्राण्यांनी त्यांना दंश केला, आणि हवामान व भूभागाच्या सर्वात कठोर परिस्थितींचा सामना त्यांना करावा लागला. तरीही त्यांनी प्रत्येक इजेला त्याच अविचल संयमाने प्रतिसाद दिला, प्रत्येक परीक्षेला राग धरण्याजोगी कठीणता न मानता, साचलेले कर्म झडवण्याची संधी मानले. तपश्चर्येचा हा काळ जैन स्मृतीत कोणत्याही तीर्थंकराने केलेल्या सर्वात कठोर तपश्चर्यांपैकी एक म्हणून स्मरला जातो — सहनशक्तीचा एक असा मापदंड, जो परवर्ती जैन मुनी-शिस्त स्वतःचा आदर्श म्हणून कायम ठेवते; आणि ज्याच्या विरुद्ध जैन तपस्व्यांच्या प्रत्येक पुढील पिढीने स्वतःच्या निर्धाराचे मोजमाप केले आहे.

या बारा वर्षांच्या अखेरीस, ऋजुपालिका नदीकाठी, जृंभिकग्राम गावाजवळ एका साल वृक्षाखाली ध्यान करत असताना, वर्धमानांनी केवलज्ञान प्राप्त केले. हे पूर्ण आणि अबाधित सर्वज्ञ ज्ञान आहे; जैन शिकवणीने ओळखलेली सर्वोच्च आध्यात्मिक प्राप्ती. या क्षणापासून ते महावीर म्हणून ओळखले गेले, आणि जिन, म्हणजे “विजेता”, या नावानेही — आत्म्याला पुनर्जन्माच्या चक्रात बांधून ठेवणाऱ्या सर्व अंतर्गत विकार आणि आसक्तींवर विजय मिळवल्याबद्दल; हा विजय कोणत्याही बाह्य युद्धाने किंवा स्पर्धेने नव्हे, तर बारा वर्षांच्या शिस्तीने मिळवला होता.

महावीरांनी आपल्या आयुष्यातील उरलेली तीस वर्षे शिकवण्यात घालवली, आपल्या अनुयायांना भिक्षू, साध्वी, गृहस्थ पुरुष आणि गृहस्थ स्त्रिया अशा चतुर्विध समुदायात संघटित केले. त्यांनी अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह यांवर केंद्रित असा नैतिक व तात्त्विक आराखडा स्थापन केला, जो आजही जैन आचरणाची व्याख्या करत आहे. परंपरा मानते की त्यांनी समवसरणातून उपदेश केला — एक दिव्य प्रवचनसभा, जिथे सर्व प्रकारचे प्राणी, मनुष्य, पशू आणि दिव्य, त्यांचे ऐकण्यासाठी एकत्र जमले. त्यांचे शब्द प्रत्येक श्रोत्याला त्याच्या स्वतःच्या मातृभाषेपेक्षा स्वतंत्रपणे समजले, असा तपशील; जैन परंपरा हा पुरावा मानते की त्यांनी शिकवलेले सत्य कोणत्याही एका भाषेत किंवा संस्कृतीत बद्ध नव्हते.

महावीरांनी बहात्तराव्या वर्षी पावापुरी येथे अंतिम मुक्ती, मोक्ष, प्राप्त केली; त्यांचा आत्मा पुनर्जन्माच्या चक्रातून पूर्णपणे बाहेर पडला, आणि वर्तमान कालचक्रासाठी तीर्थंकरांची परंपरा संपुष्टात आली. राजपुत्र म्हणून जन्मापासून ते बारा वर्षांच्या अतुलनीय तपश्चर्येपर्यंत, आणि त्यांच्या सर्वज्ञतेनंतरच्या शिकवणीपर्यंत, त्यांचे जीवन हा आदर्श राहिला आहे, ज्याकडे जैन मुनी आणि गृहस्थ अनुयायी सारखेच पाहतात. मुक्ती, कितीही दूर वाटली तरी, शिस्तबद्ध आत्म्याच्या आवाक्याबाहेर नाही, मग त्या प्राप्तीसाठी निरंतर प्रयत्नांची कितीही वर्षे शेवटी लागोत — याचे हे सर्वात स्पष्ट उदाहरण आहे.